>ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ Στον Μύθο της Ψυχής και του Έρωτα (10)

>

Συνέχεια από : ΠΕΜΠΤΗ, 31 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011
E R I C H  N E U M A Ν N
Η ΨΥΧΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΘΗΛΥΚΟΥ

Έχουμε τονίσει επανειλημμένα ότι αυτή η ιστορία ενσαρκώνει έναν  μ ύ θ ο, δηλαδή μια πλήρη, αυτοτελή δράση «σε αρχετυπικό χώρο». Ακριβώς επειδή πρόκειται για αρχετυπική δράση, το νόημά της πρέπει να αναζητηθή με τη συλλογική έννοια του ανθρώπου και όχι περσοναλιστικά, δηλαδή όχι σαν κάτι που συμβαίνει σε έναν συγκεκριμένο άνδρα ή μια συγκεκριμένη γυναίκα, αλλά σαν μια καθολική, «παραδειγματική δράση».

Δεν είναι εδώ δυνατόν να περιγράψουμε την ψυχολογική διαφορά ανάμεσα στο «αρχέτυπο της Ψυχής» και σε αυτό της anima του άνδρα ή του θηλυκού εαυτού στη γυναίκα. Λίγες ενδείξεις μπορεί να είναι αρκετές. Δεν είναι τυχαίο ότι μιλάμε για «ψυχή» προκειμένου και για άνδρες και για γυναίκες (σημ: Σε αντίθεση με την «εικόνα της ψυχής» μ έ σ α   στον άνδρα και μ έ σ α  στη γυναίκα)· και δεν είναι τυχαίο ότι η αναλυτική ψυχολογία ορίζει την ολότητα του συνειδητού και του ασυνειδήτου σαν «ψυχή» («Psyche»). Αυτή η ψυχή σαν το σύνολο της προσωπικότητας πρέπει να χαρακτηρισθή στον άνδρα όπως και στη γυναίκα σαν θηλυκή, επειδή βιώνει αυτό που υπερβαίνει τον ψυχικό χώρο σαν κάτι θεϊκό, σαν κάτι «απ’ έξω» και  «εντελώς διαφορετικό». Γι αυτόν τον λόγο, η μορφή της μαντάλα, που εμφανίζεται σε άνδρες και γυναίκες σαν η ολότητα της ψυχής, είναι θηλυκή στον συμβολισμό της σαν κύκλος και στρογγυλή, ή ουροβορική, σαν αυτό που περιέχει τα αντίθετα.

Εκεί όπου αυτή η ψυχή βιώνει μιαν εμπειρία, η συμβολική αρσενική δομή τού εγώ και της συνειδητότητας φαίνεται να σχετικοποιήται, και στον άνδρα και στη γυναίκα, και να μειώνεται τόσο, ώστε ο θηλυκός χαρακτήρας της ψυχικής ζωής να κυριαρχή. Έτσι, η μυστική γέννηση του θεού μέσα στον άνθρωπο δεν συμβαίνει σαν γέννηση της anima, δηλαδή μιας επιμέρους δομής της ψυχικής ζωής, αλλά σαν γέννηση της ολότητας, δηλαδή της ψυχής (Pshyche). (Σημ.: Αυτή η παραλλαγή στον ορισμό της anima από τον Jung μού φαίνεται σαν μια αναγκαία συνέπεια των ίδιων των παρατηρήσεων του Jung πάνω στη διαδικασία εξατομίκευσης.)

Το πλάσμα που στον μύθο της Ψυχής γίνεται σαν κόρη, είναι κάτι που υπερβαίνει τον ψυχικό χώρο· είναι μια συγκινησιακή πραγματικότητα, μια μεταφυσική κατάσταση που κρυσταλλώνεται, όταν η ανθρώπινη ψυχή ενώνεται με τον θεϊκό σύντροφό της. Και το κοσμικό νόημα της θεοποίησης της Ψυχής φαίνεται έτσι από μια νέα οπτική γωνία.

Η κατάσταση της θνητής Ψυχής ήταν η εξής: φαινόταν να βρίσκεται στο έλεος ενός εχθρικού κόσμου από αρχετυπικές θηλυκές δυνάμεις, κι ο Έρωτας ήταν προσκολλημένος χωρίς ανεξαρτησία σ’ αυτές τις δυνάμεις, που ενσάρκωσή τους ήταν η Αφροδίτη· κι ο Δίας, το αρχέτυπο του πατέρα, στεκόταν στην άκρη, αδρανής. Από ψυχολογική άποψη, αυτό σημαίνει ότι o κόσμος του ασυνείδητου, στην απάνθρωπη, αντιανθρώπινη κρυστάλλωσή του, κυριαρχούσε πάνω στις ανθρώπινες πράξεις, κι ότι η σχέση του ανθρώπου με αυτόν τον κόσμο – τον Έρωτα – ήταν επίσης εντελώς παθητική. Η ψυχική πλευρά του ανθρώπου ήταν ολοκληρωτικά στο έλεος των θεών και της κάθε ιδιοτροπίας τους.

Αλλά στον μύθο η Ψυχή είναι τόσο δραστήρια, που όλες οι πράξεις και οι μεταμορφώσεις αρχίζουν με αυτήν· εκτελεί μιαν αποφασιστική πράξη ενώ ο Έρωτας κοιμάται, και ολοκληρώνει τους άθλους ενώ ο Έρωτας βρίσκεται πληγωμένος στο σπίτι της μητέρας του· αυτή η γεννημένη από τη γη γυναίκα, κατορθώνει να αφομοιώση τα τέσσερα γήινα στοιχεία της φύσης της, και μάλιστα αντιστεκόμενη σε όλες τις δολοπλοκίες του ασυνειδήτου και της θεάς του. Τόσο μεγάλη είναι η εσωτερική δύναμη της Ψυχής, τόσο μεγάλη είναι η ικανότητά της για ολοκλήρωση, αποκτημένη μέσα από τον πόνο και την αγάπη, ώστε μπορεί να αντισταθή στην αποσυνθετική δύναμη των αρχετύπων και να τα αντιμετωπίση από ίση θέση. Αλλά όλα αυτά δεν συμβαίνουν σε μιαν προμηθεϊκή-αρσενική αντίθεση στο θεϊκό, αλλά σε μια θεία, ερωτική κατάληψη αγάπης, που της δείχνει πώς να είναι ακόμη πιο βαθειά ριζωμένη στο κέντρο της θεϊκής Αφροδίτης.

Ενώ στην αρχή, όπως μας δείχνει μια αρχαία παράσταση (σημ.: Βλέπε το έργο του Reitzenstein: «Το παραμύθι του Έρωτα και της Ψυχής»), η Αφροδίτη κυριολεκτικά ίππευε πάνω στην Ψυχή, ή με άλλα λόγια, το αρχέτυπο της Μεγάλης Μητέρας κατείχε την Ψυχή, η Ψυχή έχει τώρα  θεοποιηθή μέσω της ικανότητάς της να αγαπάη, και έχει μεταφερθή ψηλά από τον Ερμή. Με την άνοδό της στον Όλυμπο, δείχνει ότι μια νέα εποχή έχει αρχίσει. Το ότι η Ψυχή έγινε θεά σημαίνει ότι το ανθρώπινο καθεαυτό είναι θεϊκό και ίσο με τους θεούς· και η αιώνια ένωση της θείας Ψυχής με τον θεό Έρωτα σημαίνει ότι ο ανθρώπινος δεσμός με το θείο δεν είναι μόνον αιώνιος, αλλά έχει από μόνος του μια θεϊκή ιδιότητα.

Η ψυχική στροφή του θεϊκού, η εσωτερική πορεία των θεών προς αυτό που ονομάζουμε ανθρώπινη Ψυχή, μέσα στην οποία εμφανίζεται τώρα η θεϊκή αρχή, έχει το αρχετυπικό της ξεκίνημα σε αυτήν την αποθέωση της Ψυχής.

Έτσι, η ιστορία της Ψυχής παριστάνει, κατά πολύν παράξενο τρόπο, μιαν ανάπτυξη που συμβολίζει σε μιαν εξω-χριστιανική περιοχή, χωρίς αποκάλυψη και χωρίς Εκκλησία, εντελώς παγανιστικά και ξεπερνώντας παρ’ όλ’ αυτά τον παγανισμό, τη μεταμόρφωση και θεοποίηση της Ψυχής. Έπρεπε να περάσουν ακόμη χίλια πεντακόσια χρόνια για να γίνη δυνατόν και να έχη νόημα το να μλάμε, κάτω από εντελώς νέες συνθήκες, για θεοποίηση της ανθρώπινης ψυχής. Μόνον αφού ο μεσαιωνικός αποκλεισμός της θηλυκής – γήινης πλευράς της ψυχικής ζωής – ένας αποκλεισμός που επιβλήθηκε από έναν πνευματικό κόσμο προσανατολισμένο μονόπλευρα προς τις ουράνιες – αρσενικές αξίες – άρχισε να καταργήται, και έγινε δυνατόν να ανακαλυφθή και πάλι το θεϊκό στη γήινη φύση και την ανθρώπινη ψυχή. (Σημ.: Βλέπε το βιβλίο μου: «Η σημασία του αρχέτυπου της γης για τη νέα εποχή», έκ. 1953). Αρχίζει έτσι στη σύγχρονη εποχή μια νέα ανάπτυξη του θηλυκού, όπως αρχίζει να γίνεται ακριβώς δυνατή, με την εμφάνιση της ψυχολογίας του βάθους, μια νέα μορφή ψυχικής ανάπτυξης και μεταμόρφωσης στη Δύση.

Όλες αυτές οι εξελίξεις είναι υλοποιήσεις αυτού που εκφράζεται σε αρχετυπικό επίπεδο στον μύθο της Ψυχής και τη θεοποίησή της. Μπορεί έτσι να μην είναι χωρίς σημασία το ότι αυτή η εργασία για τον Έρωτα και την Ψυχή εμφανίζεται τη στιγμή ακριβώς που η Καθολική Εκκλησία επαναλαμβάνει, με το δόγμα της σωματικής ανάληψης της Θεοτόκου Μαρίας στον ουρανό, ανανεώνει και επικυρώνει αυτό που έγινε στο πρόσωπο της Ψυχής στον παγανιστικό Όλυμπο. (Σημ.: Στη χριστιανική Τριάδα αντιστοιχεί η «τριαδική δυαδικότητα» του Δία και του Έρωτα, που στο υψηλότερο στάδιο της εκδήλωσής του σαν φτερωτός Έρως έχει τον χαρακτήρα και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος· και η μορφή της Ψυχής είναι ανάλογη προς την Μαρία. Η ψυχολογική σημασία τής διαφοράς ανάμεσα στις αρχαίες ελληνιστικές και τις σύγχρονες χριστιανικές τετράδες δεν θα μας απασχολήση εδώ.)

Το αρχέτυπο της ενωμένης με τον Έρωτα Ψυχής, μαζί με το παιδί τής Χαράς, μας εντυπωσιάζει σαν μια από τις υψηλότερες μορφές που έχει πάρει το σύμβολο της  c o n i u n c t i o (συνένωσης) στη Δύση. Είναι η νεανική μορφή του Shiva ενωμένου με την Shakti του. Ο ερμαφρόδιτος της αλχημείας είναι μια μεταγενέστερη αλλά κατώτερη μορφή αυτής της εικόνας, γιατί παριστάνει, όπως υπογράμμισε ο Jung, στην πραγματικότητα κάτι τερατώδες, σε οξεία αντίθεση με το θεϊκό ζευγάρι του Έρωτα και της Ψυχής.

Από την άποψη του θηλυκού, η Ψυχή αιώνια ενωμένη με τον Έρωτα είναι ο θηλυκός εαυτός ενωμένος με την αρσενική θεότητα. Εδώ ο τόνος πέφτει στην Ψυχή, που βιώνει την υπερβατική μορφή του Έρωτα σαν τη φωτεινή όψη του λυτρωτικού λόγου μέσα της, μέσω του οποίου φτάνει στον φωτισμό και τη θεοποίηση. Κατά μια σχηματική απλοποίηση, αυτό σημαίνει ότι βιώνει τον Έρωτα σαν γνώση, μέσω της αγάπης.

Από την αρσενική άποψη, η Ψυχή ενωμένη με τον Έρωτα είναι πάλι η ένωση της ψυχής σαν της ολότητας της αρσενικής προσωπικότητας (όπως μας είναι γνωστή, για παράδειγμα, από το αρχέτυπο της μαντάλα) με την υπερβατική-αρσενική εκδήλωση του Ταυτού. Αλλά για το αρσενικό ο τόνος πέφτει λιγότερο στην Ψυχή απ ό΄,τι στον θεϊκό Έρωτα. Εδώ η μεταμόρφωση της αρσενικής πλευράς του λόγου οδηγεί σε μιαν αρχή θεϊκής αγάπης, που ενώνεται με την ψυχή για να προκαλέση φωτισμό και θεοποίηση. Ή, σε σχηματική απλοποίηση, το αρσενικό βιώνει τον Έρωτα σαν αγάπη, μέσω της γνώσης.

Η αλληλοεισχώρηση αυτών των δύο θεϊκών μορφών και μυστικών εμπειριών συνιστά το αρχέτυπο της  c o n i u n c t i o  (συνένωσης) του Έρωτα και της Ψυχής. Το μεγαλείο του και συγχρόνως ο υπέρτατος καρπός της ένωσής τους, που η γήινη αντανάκλασή του είναι η ηδονή, είναι το θεϊκό τους παιδί, η ουράνια ευδαιμονία.

Όταν ξαναβλέπουμε την ανάπτυξη της Ψυχής σαν σύνολο, γίνεται σαφές – κι αυτό είναι ήδη φανερό από τη σύνδεση ανάμεσα στην ιστορία και το μυθιστόρημα του Απουλήιου, στο οποίο ανήκει – ότι αυτή η μυθική ιστορία παριστάνει μια μυστηριακή πράξη. Ποια είναι αυτή η μυστηριακή πράξη και τί θέση καταλαμβάνει στον «Χρυσό Γάιδαρο» του Απουλήιου;

Από τη μύηση του Λούκιου- Απουλήιου στη λατρεία της Ίσιδας, με την οποία τελειώνει το μυθιστόρημα, μαθαίνουμε (σημ.: Βλέπε το βιβλίο του Dibelius: «Η λατρεία τις Ίσιδας στον Απουλήιο και άλλες συγγενικές τελετές μύησης») τα ουσιαστικά στοιχεία του μυστηρίου. Η τελετή συνίσταται σε έναν εθελοντικό θάνατο και μια λύτρωση από τον θάνατο μέσω της χάρης – η πορεία προς το βασίλειο της Περσεφόνης και η επιστροφή. Εισέρχεται στην όραση και τη λατρεία των ανώτερων και των κατώτερων θεών· και έχει σημασία το ότι αυτό αρχίζει μ’ ένα ταξίδι στον Άδη κι ένα πέρασμα μέσα από τα τέσσερα στοιχεία. (Δεν θα ασχοληθούμε προς το παρόν μ’ αυτό το τελικό στάδιο της μεταμόρφωσης σε Ήλιο).

Οι αντιστοιχίες με τον μύθο της Ψυχής είναι προφανείς· δεν μπορούμε παρά να υποθέσουμε ότι ο Απουλήιος ήξευρε ακριβώς τί έκανε περιλαμβάνοντας την ιστορία στον «Χρυσό Γάιδαρο». Η επόμενη ερώτησή μας είναι: Ποια είναι η σχέση της ιστορίας της Ψυχής με την τελετή μύησης που περιγράφεται στο μυθιστόρημα; 

Εδώ δεν μπορούμε να αποφύγουμε ορισμένες συμπληρωματικές παρατηρήσεις σχετικά με τη μητριαρχική και την πατριαρχική ψυχολογία, γιατί είναι η σύγκρουση ανάμεσά τους που κάνει τον μύθο της Ψυχής κατανοητό. Αντίθετα προς τη σοβαρότητα της μύησης, που περιγράφεται με όλη την πομπή και την επισημότητας της μυστηριακής ορολογίας, η ιστορία είναι ένα «λαϊκό» πρόθεμα. Συλλαμβάνεται σαν ένα είδος φιλολογικού προλόγου.

Στον «Χρυσό Γάιδαρο» την ιστορία του Έρωτα και της Ψυχής την αφηγείται μια γριά σ’ ένα νέο κορίτσι. Την ημέρα του γάμου της, αυτή η κοπέλα είχε αρπαχθή απ’ την αγκαλιά της μητέρας της από ληστές, που ήθελαν να αποσπάσουν λύτρα απ’ τους γονείς της. Το μοτίβο της απαγωγής και του γάμου-θανάτου, όπως κι αυτό της θηλυκής μύησης, είναι ορατό στην καλυμμένη μορφή,την χαρακτηριστική για τον Απουλήιο.

Η ιστορία της Ψυχής, που η γριά αφηγείται στη νεαρή νύφη υπό τύπον παρηγοριάς, είναι μια μύηση στο θηλυκό πεπρωμένο της ανάπτυξης μέσω του πόνου, γιατί μόνο μετά από δυστυχία και πόνο ξαναενώνεται η Ψυχή με τον αγαπημένο της. Το ότι αυτή η γριά κατάγεται από τη Θεσσαλία, τη χώρα των μαγισσών και της Εκάτης, δηλαδή τη χώρα της Φεραίας (σημ:. Βλέπε  Philippson: «Θεσσαλική Μυθολογία»), της μεγάλης προ-ελληνικής Μητέρας- θεάς, διευρύνει το πλαίσιο και μας δίνει μιαν άποψη των μητριαρχικών μυστηρίων στο μυθικό τους βάθος.

Πρώτος ο Bachofen πέτυχε μιαν ενόραση αυτού του πλαισίου. Το σίγουρο είναι ότι ανάγκασε την ιστορία να μπή στο δικό του σχήμα, και χειρίσθηκε πολύ αυθαίρετα το κείμενο, που ήταν φυσικό, κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες, να το παρανοήση. Αναγνώρισε παρ’ όλα αυτά την κατεύθυνση της ιστορίας και τον μυστηριακό της χαρακτήρα. «Η θηλυκή ψυχή, στην υπηρεσία της Αφροδίτης αρχικά, σκλαβωμένη στην ύλη, καταδικασμένη σε κάθε βήμα σε νέα και απροσδόκητα βάσανα, και ριγμένη τελικά στον βαθύτερο βάλτο του αισθησιασμού – αλλά υψωμένη μετά σε μια νέα και πιο ισχυρή ύπαρξη, περνώντας απ’ την Αφροδισιακή στην Ψυχική ζωή. Η κατώτερη φάση έχει χθόνιο, η υψηλότερη ουράνιο χαρακτήρα. Με την Ψυχή φθάνει η ίδια η Αφροδίτη στο σεληνιακό στάδιο, το υψηλότερο που μπορεί να φθάση η υλικότητα της γυναίκας. Δίπλα της στέκεται ο Έρωτας σαν Luvius». (Σημ.: Βλ. Bachofen: «Δοκίμιο σχετικά με τον συμβολισμό του τάφου στην αρχαιότητα» , Άπαντα, τόμος IVoς, Βασιλεία, 1954, σ. 46).

Ο Bachofen δεν μπόρεσε να διακρίνη τη σύγκρουση ανάμεσα στην Ψυχή και την Αφροδίτη και τον ανεξάρτητα θηλυκό χαρακτήρα του μύθου, επειδή ο μεγάλος ευρετής και θαυμαστής της μητριαρχίας παρέμεινε δεμένος σε πλατωνικές και χριστιανικές, πατριαρχικές αντιλήψεις. Μπορούσε να καταλάβη τη θηλυκή-ψυχική αρχή μόνο σαν ένα στάδιο υποκείμενο στην ηλιακή-αρσενική πνευματικότητα.

Με την πλατωνίζουσα ερμηνεία του και την άγνοια των λεπτομερειών του μύθου, ο Bachofen μπορούσε να αναγνωρίση μόνο μια πολύ γενική «κάθαρση» της ψυχής στην ιστορία του Απουλήιου. Μιλάει για τις λεπτομέρειες σαν «μυθικά μοτίβα» (σαν αυτό να σημαίνη οτιδήποτε άλλο παρά αρχετυπικά χαρακτηριστικά), και χάνεται σε αόριστες γενικότητες. Μια τέτοια ερμηνεία δεν πετυχαίνει να προσέξη ποιο είναι το πιο ουσιαστικό στοιχείο σ’ αυτόν τον μύθο και την ιστορία, δηλαδή τη θηλυκή ψυχολογία με τις κρίσεις, τις αποφάσεις της, και την ιδιαίτερα θηλυκή της δραστηριότητα.

Αντίθετα με τον Bachofen, πιστεύουμε ότι ένας «μύθος του θηλυκού» είναι ορατός στην ιστορία της Ψυχής. Κι αν αυτό είναι αλήθεια, σημαίνει ότι έχουμε εδώ ένα μεταγενέστερο και υψηλότερο στάδιο θηλυκής μύησης από αυτό που ενσαρκώνουν τα Ελευσίνια μυστήρια.

Με ψυχολογικούς όρους, τα Ελευσίνια μυστήρια, όπως και εκείνα της Ίσιδας, είναι μητριαρχικά μυστήρια, που διαφέρουν ουσιαστικά από το αρσενικό – πατριαρχικό μυστήριο. Το αρσενικό μυστήριο είναι συνδεδεμένο με την ενεργητική, ηρωική πάλη τού εγώ, και βασίζεται στην κεντρική ιδέα ότι «εγώ και ο πατέρας είμαστε ένα». (Σημ.:  Βλ. το «Καταγωγή και ιστορία του ανθρώπινου συνειδητού», σ.265 κ.ε.). Αλλά τα αρχέγονα θηλυκά μυστήρια έχουν διαφορετική δομή. Είναι μυστήρια γέννησης και αναγέννησης, και εμφανίζονται κυρίως σε τρείς διαφορετικές μορφές: σαν γέννηση του λόγου, γιου του φωτός· σαν γέννηση της κόρης, του νέου εαυτού· και σαν γέννηση του νεκρού, σαν αναγέννηση. Όπου βρίσκουμε αυτόν τον θεμελιώδη θηλυκό συμβολισμό, έχουμε – μιλώντας ψυχολογικά – μητριαρχικά μυστήρια, ανεξάρτητα από το αν οι μυούμενοι είναι άνδρες ή γυναίκες.

Ενώ τα αρσενικά μυστήρια ξεκινούν από την προτεραιότητα του πνεύματος και βλέπουν την πραγματικότητα του ορατού κόσμου και της ύλης σαν δημιουργία του πνεύματος, τα θηλυκά μυστήρια ξεκινούν από την προτεραιότητα του φαινόμενου, «υλικού» κόσμου, από τον οποίον «γεννιέται» ο πνευματικός (σημ.: Βλέπε το βιβλίο μου: «Η μεγάλη Μητέρα», σ.σ. 281 κ.ε.). Με αυτήν την έννοια, τα πατριαρχικά μυστήρια είναι ανώτερα και ουράνια, ενώ τα θηλυκά μυστήρια φαίνονται κατώτερα και χθόνια· στα πατριαρχικά μυστήρια, ο τόνος πέφτει στη δημιουργικά θεϊκή δύναμη του αοράτου. Και τα δύο μαζί είναι συμπληρωματικά, και μόνον αν ενωθούν, μπορούν να μας φέρουν πιο κοντά σε ολόκληρη την αλήθεια του μυστηρίου.

Μιλώντας ψυχολογικά, δεν είναι με κανέναν τρόπο αδιάφορο το αν ένας άνδρας μυείται σε μητριαρχικά μυστήρια, ή το αντίστροφο. Το αρσενικό μπορεί να μυηθή σε μητριαρχικά μυστήρια με δύο ουσιαστικά διαφορετικούς τρόπους, που οδηγούν και οι δύο σε εντελώς διαφορετικούς τρόπους ψυχικής ανάπτυξης απ’ ό,τι το «πατριαρχικό μυστήριο» της σχέσης πατέρα-γιου.

Ο ένας τρόπος συνίσταται στην ταύτιση με τον γιο που γεννιέται, μια επιστροφή δηλαδή στο μυστήριο του μητρικού αρχετύπου· ο δεύτερος είναι η ταύτιση με το θηλυκό, που περιλαμβάνει μιαν αυτο-παραίτηση του αρσενικού. (Δεν χρειάζεται να μας απασχολήση εδώ το αν αυτή η απώλεια συμβολίζεται με αληθινό ευνουχισμό, με ξύρισμα του κεφαλιού, με την πόση ενός φαρμάκου που δίνει ανικανότητα, ή με την υιοθέτηση θηλυκής ενδυμασίας.)

Εάν τώρα επιστρέψουμε στον Λούκιο και το μυστήριο της Ίσιδας, καταλαβαίνουμε ότι η «ηλιοποίησή» του, η μεταμόρφωσή του σε Ήλιο-Φως-θεό, είναι την ίδια στιγμή μια μεταμόρφωση στον γιο της Ίσιδας, στον Ώρο-Όσιρι ή Αρποκράτη, που γεννιέται και ξαναγεννιέται με τη χάρη της Μεγάλης Μητέρας θεάς.

Είναι οπωσδήποτε το θηλυκό που αναλαμβάνει την καθοδήγηση του Λούκιου προς τη λύτρωσή του απ’ την ΄Ισιδα, και τη μύησή του στα μυστήριά της. Η κακή θεά της μοίρας ήταν αυτή που βρισκόταν πίσω απ’ τη μεταμόρφωση του Λούκιου σε γάιδαρο και από όλα τα παθήματά του, και τώρα είναι μια καλή θεά της μοίρας, σαν Σοφία – Ίσιδα, η μεγαλύτερη απ’ τις θεές, που τον κυριεύει και τον οδηγεί στη σωτηρία. (Σημ.: Δεν μπορούμε να ασχοληθούμε εδώ με το αν ο «Χρυσός Γάιδαρος» ρίχνει κάποιο φως στην αυθεντικότητα ή μη της εμπειρίας- μύησης του Απουλήιου· με το αν η νουβέλλα είναι χαρακτηριστική μόνο για την ψυχολογία αυτής της περιόδου, όποτε περνούσε «ο καθένας», «κάθε στιγμή» μια διαδικασία μύησης· ή αν δείχνη η διήγηση του Απουλήιου μιαν ψυχολογική, αυθεντική διαδικασία μεταμόρφωσης.) Διαμορφώνεται κι εδώ – σχεδόν αδιόρατα –  ένας νέος δεσμός ανάμεσα στη μύηση και την ιστορία της ψυχής.

Στην ιστορία, η πορεία των γεγονότων καθορίζεται επίσης μέσω της δραστηριότητας του θηλυκού συντρόφου της Ψυχής. Οι μεταμορφώσεις του  Έρωτα – ο Έρωτας σαν δράκοντας, ο Έρωτας σαν τέρας και σύζυγος, ο Έρωτας κοιμισμένος, και τελικά ο Έρωτας σαν λυτρωτής θεός που ξυπνάει την Ψυχή στην υπέρτατη ύπαρξη – αυτά τα στάδια επιτυγχάνονται όχι με τις προσπάθειες του ίδιου του Έρωτα, αλλά με τις πράξεις και τα βάσανα της Ψυχής. Πάντα  α υ τ ή  είναι που αναλαμβάνει, υποφέρει, εκτελεί  και φέρνει σε πέρας, κι ακόμη και η εκδήλωση του θεϊκού, του Έρωτα, προκαλείται κατά βάθος από την ερωτική και γνωστική δραστηριότητα της θηλυκής πλευράς της ανθρώπινης Ψυχής.

Στον ‘Ερωτα, όπως και στον Λούκιο, η εξέλιξη σε κάθε στάδιο αρχίζει όχι από τη δραστηριότητα του αρσενικού εγώ, αλλά από την πρωτοβουλία του θηλυκού. Η διαδικασία ολοκληρώνεται και στις δύο περιπτώσεις – και για καλό και για κακό – από αυτήν τη θηλυκή αρχή, σε αντίθεση με ένα αντιστεκόμενο και παθητικό αρσενικό εγώ. Και τέτοιες διεργασίες, στις οποίες «ο αυθορμητισμός της ψυχής» και η ζωντανή της καθοδήγηση είναι οι βασικοί αποφασιστικοί παράγοντες στην ζωή του αρσενικού, μας είναι γνωστές από την ψυχολογία της δημιουργικής διαδικασίας και της εξατομίκευσης. Σε όλες αυτές τις διαδικασίες, όπου «η Ψυχή οδηγεί» και το αρσενικό την ακολουθεί (σημ.: Αυτές οι διεργασίες μάς είναι καλύτερα γνωστές από τις περιπτώσεις όπου το αρσενικό οδηγείται από μια μερική δομή της ψυχής, μιαν επιμέρους πλευρά της κατευθυντήριας ολότητάς της, δηλαδή της anima), το εγώ εγκαταλείπει τον οδηγητικό του ρόλο και καθοδηγείται από την ολότητα. Σε περιπτώσεις ψυχικής ανάπτυξης που αποδεικνύεται ότι εστιάζονται γύρω από το μη-εγώ, το Ταυτό, έχουμε δημιουργικές διαδικασίες που ταυτίζονται με τις διαδικασίες μύησης.

Ενώ στην ιστορία της Ψυχής ο μύθος της θηλυκής εξατομίκευσης οδηγεί στην υπέρτατη ένωση του θηλυκού με τον θεϊκό εραστή, το μυθιστόρημα του Απουλήιου, σαν συμπλήρωμα αυτής της θηλυκής μύησης με μιαν αρσενική, τελειώνει με την εισαγωγή του Λούκιου στο μυστήριο της Ίσιδας, όπου η Μεγάλη Μητέρα εκδηλώνεται σαν Σοφία και το Αιώνιο θήλυ.

Ο Απουλήιος προσεύχεται έτσι στη θεά: « Ιερώτατη και πανάγια, αιώνια παρηγοριά των ανθρώπων, που η ευεργετική σου χάρη τρέφει όλον τον κόσμο· που η καρδιά σου στρέφεται σ’ αυτούς που έχουν θλίψη και δυστυχία όπως μιας μητέρας στα παιδιά της… Οι ανώτεροι θεοί σε λατρεύουν, οι κατώτεροι σε προσκυνούν· εσύ κάνεις τη σφαίρα του ουρανού να γυρίζη γύρω από τους πόλους της, εσύ δίνεις φως στον ήλιο, εσύ κυβερνάς το διάστημα, εσύ καταπατάς τις δυνάμεις του Άδη. Με την φωνή σου τα αστέρια κινούνται, ξαναγυρίζουν οι εποχές, τα πνεύματα της γης αγάλλονται, τα στοιχεία υπακούουν». Και τελειώνει: «Θα κρατήσω τη θεϊκή σου μορφή πάντα μπροστά στα μάτια μου, και τη μυστική γνώση της θεότητάς σου κλεισμένη βαθειά στην καρδιά μου».

Διακρίνουμε σ’ αυτές τις γραμμές μιαν καταπληκτική προειδοποίηση ενός τραγουδιού που συντέθηκε σχεδόν δυό χιλιάδες χρόνια μετά, ενός τραγουδιού που είναι γεμάτο απ’ τη φωνή και την και την παρουσία της Ψυχής.

(Σημ.: Goethe, Faust, Μέρος ΙΙ, σκηνή τελευταία.)

Κοιτάξτε ψηλά τη σωτήρια ματιά,
όλοι εσείς που μετανοείτε θερμά,
κι έτσι με ευγνωμοσύνη
δώστε στον εαυτό σας τη νέα μορφή
ενός μακάριου πεπρωμένου.
Κάθε πνεύμα ας είναι έτοιμο εσένα να υπηρετή:
Παρθένα, Μητέρα, Βασίλισσα, θεά,
μείνε για μας ευνοϊκή.

(συνεχίζεται)

Aμέθυστος

Advertisements

>ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ Στον Μύθο της Ψυχής και του Έρωτα (9)

>

Συνέχεια από : ΤΡΙΤΗ, 22 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011
E R I C H  N E U M A Ν N
Η ΨΥΧΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΘΗΛΥΚΟΥ

Στην ανάπτυξη της Ψυχής η μητριαρχία αντιπροσωπεύεται από τις αδελφές, που συμβολίζουν τον αδελφικό δεσμό της θηλυκής ομάδας και συγχρόνως την εχθρότητά του απέναντι στον προσωπικό άνδρα. Η μητριαρχική εχθρότητα απέναντι στη συνάντηση με τον άνδρα, δηλαδή απέναντι στον έρωτα, πρέπει πραγματικά να ξεπερασθή και η πατριαρχία αντιπροσωπεύει ένα απαραίτητο μεταβατικό στάδιο ακόμη και για τη θηλυκή ανάπτυξη, αλλά η «σκλαβιά» της πατριαρχίας, η «ψυχολογία του χαρεμιού», είναι μια οπισθοδρόμηση που έρχεται σε αντίθεση με τη μητριαρχική ανεξαρτησία της γυναίκας. Γι’ αυτόν τον λόγο ένα ουσιαστικό και θετικό στοιχείο περιέχεται στην αντίθεση των μητριαρχικών δυνάμεων στην αιχμαλωσία του θηλυκού στο πατριαρχικό σύστημα, καθώς και στη δουλεία του στον Έρωτα-δράκοντα, τον πατρικό ουροβόρο.

Με αυτήν την έννοια η «οπισθοδρόμηση» στις μητριαρχικές δυνάμεις έχει συχνά ένα προοδευτικό νόημα, όπως μπορεί να διαπιστωθή και από την ψυχολογία της σύγχρονης γυναίκας. Έστω και αν οι δυνάμεις αυτές αντιπροσωπεύουν ένα μέρος της θηλυκής σκιάς, η αφομοίωσή τους, όπως έγινε με την πράξη της Ψυχής, μπορεί να οδηγήση σε μια νέα ολοκλήρωση και σε μια διεύρυνση της προσωπικότητας.

Αυτό, όμως, συμβαίνει μόνον όταν οι δυνάμεις γίνονται αποδεκτές προς όφελος μιας ακόμη άγνωστης και διευρυμένης προσωπικότητας, μιας κίνησης προς την ψυχική ολότητα, και όχι όταν η ψυχή υποκύπτει σε μιαν καταστρεπτική, προσωπικά οπισθοδρομική μορφή σκιάς, όπως αυτή που αντιπροσωπεύουν οι αδελφές στην ιστορία της Ψυχής. Ο αρνητικός χαρακτήρας των αδελφών φαίνεται ήδη στην αρνητική σχηματοποίηση των συνειδήσεών τους σε σχέση με την Ψυχή· αυτός ο χαρακτήρας γίνεται εντελώς φανερός όταν σκεφθούμε τη μετέπειτα εξέλιξή τους – εάν η καταδίκη τους μπορεί να ονομασθή εξέλιξη. Σημαντικά ψυχολογικά και μυθολογικά στοιχεία κρύβονται σε αυτό το επεισόδιο, που παρουσιάζεται σαν η εκδίκηση του Έρωτα και της Ψυχής ενάντια στις αδελφές. Με κίνδυνο να κατηγορηθούμε για καταχρηστική ερμηνεία, θα υποδείξουμε αυτές τις συνδέσεις, αν και η πλήρης σημασία τους μπορεί να φανή μόνο μέσα από μια έκθεση της θηλυκής ανάπτυξης σε όλες της τις φάσεις.

Ο θάνατος των αδελφών μέσω του Έρωτα είναι ένα τυπικό παράδειγμα της καταστροφής του θηλυκού μέσω του πατρικού ουροβόρου. Ασυνείδητα, οι αδελφές κατέχονται από τον εραστή της Ψυχής όσο και αυτή, αν όχι περισσότερο. Τον βλέπουν σαν θεό σχεδόν αμέσως, και σωστά συνδέουν μαζί του τον αισθησιακό παράδεισο στον οποίον η Ψυχή ζη πραγματικά με τον Έρωτα. Η γοητεία αυτού του θεϊκού εραστή «προσωποποιείται» σε μεγάλη έκταση στην ιστορία, γιατί το παλάτι, το χρυσάφι, τα κοσμήματα και ούτω καθεξής, εμφανίζονται εδώ σαν «γήινα» αγαθά, αλλά πίσω από αυτά η δύναμη της υπερπροσωπικής γοητείας του Έρωτα είναι ακόμα ορατή. Δεν πρέπει να ξεχνάμε την κατάσταση αυτών των αδελφών που, αιχμάλωτες του πατριαρχικού γάμου, μαραζώνουν στον ρόλο της κόρης ή μητέρας- νοσοκόμας. Παρά την κωμική τους πλευρά, η ζήλεια τους και το κακόβουλο μίσος και ο φθόνος για την Ψυχή, καθώς και η παράτολμη προθυμία τους να εγκαταλείψουν τα πάντα και να ριχθούν στην αγκαλιά του Έρωτα, δεν είναι χωρίς μια κρυφή, τραγική ιδιότητα. Το τέλος τους είναι, χαρακτηριστικά , εντελώς μυθικό. Στην πυρετώδη παραίσθησή τους πηδούν από έναν γκρεμό, τον κλασσικό γκρεμό της νύφης του θανάτου (σ.τ.μ.: Ας θυμηθούμε, π.χ., τον γκρεμό της Σαπφούς), εκεί όπου είχε σταθή η Ψυχή – και γίνονται κομμάτια. Με την παράξενη δικαιοσύνη του μύθου, οι τυφλωμένες αδελφές επιβεβαιώνουν, μέσω της τρέλλας τους, την αλήθεια όλων των αρνητικών δηλώσεων που είχαν κάνει στην Ψυχή για τον αόρατο αγαπημένο της, και με έναν σκοτεινό, τραγικό τρόπο αντικαθιστούν την Ψυχή στην εκπλήρωση του θανάτου της. Γι’ αυτές ο έρωτας είναι πραγματικά το αρσενικό τέρας που καταβροχθίζει, το φρικτό κτήνος του Πυθικού χρησμού. Πέρα από την ανδροφόρα συνείδησή τους, καταλαμβάνονται από τον Έρωτα με τον τρόπο των Διονυσιακών μαινάδων· είναι μια ερωτική φρενίτιδα που τις κάνει να πέσουν από τον γκρεμό. Οι αδελφές είναι πιστά παράλληλα των γυναικών που ασυνείδητα καταλαμβάνονται από τον Διόνυσο προσπαθώντας να του αντισταθούν, και που πεθαίνουν μέσα σε μαιναδική τρέλλα.

Αλλά στην πορεία της ανάπτυξής της η Ψυχή έχει απελευθερωθή και από τις μητριαρχικές δυνάμεις, που της είχαν δώσει την επαναστατική της ορμή, και από την αιχμαλωσία στον αισθησιακό παράδεισο, που ο Έρωτας σαν πατρικός ουροβόρος της είχε προσφέρει. Η βοήθεια του θηλυκού – της Δήμητρας-Ήρας – δεν δόθηκε στην Ψυχή, και αναγκάσθηκε να βαδίση τον αρσενικό δρόμο, που τον είχε αρχίσει με μαχαίρι και με λυχνάρι, μέχρι το γλυκόπικρο τέλος. Με την αόρατη βοήθεια του Πάνα εκτέλεσε τους μητριαρχικούς άθλους που της επέβαλε η Αφροδίτη· και αυτό σημαίνει ότι με τη συνάντησή της με τον Έρωτα προχώρησε σε στρώματα του ασυνειδήτου της, στα οποία οι αρσενικές δυνάμεις και μορφές είναι κυρίαρχες.

Οι αρσενικές δυνάμεις μέσα στο θηλυκό ασυνείδητο εκτείνονται πολύ πέρα από τις ονομαζόμενες μορφές «animus». (Βλ. Jung: «Οι σχέσεις ανάμεσα στο εγώ και το ασυνείδητο», σ.σ. 186 κ.ε.) Περιλαμβάνουν ουροβορικές μορφές που ξεπερνούν το «απλά αρσενικό» (βλ. το βιβλίο μου: «Σχετικά με τη σελήνη και τη μητριαρχική συνείδηση»), καθώς και εξωανθρώπινες σχηματοποιήσεις. Στο θηλυκό ασυνείδητο ζώα όπως το φίδι, καθώς επίσης ο ταύρος, το κριάρι, το άλογο κ.τ.λ., συμβολίζουν την ακόμη πρωτόγονη γονιμοποιό δύναμη του αρσενικού πνεύματος, και τα πουλιά, από το γονιμοποιό πνεύμα-περιστέρι ως τον αετό του Δία, είναι όλα σύμβολα τέτοιων πνευματικών δυνάμεων, όπως δείχνουν οι λατρείες και οι μύθοι σε όλους τους λαούς. Το γονιμοποιό αρσενικό στον φυτικό κόσμο, για παράδειγμα σαν καρπός που τρώγεται, είναι αρχετυπικά τόσο ουσιαστικής σημασίας όσο η ανόργανη δύναμη των πετρών ή του ανέμου που, όπως κάθε γονιμοποιός αρχή, έχει πάντα ένα πνευματικό στοιχείο μέσα της. Αυτή η ανώνυμη αρσενική πνευματική αρχή, με τη δημιουργική και την καταστρεπτική της πλευρά, αυτή η αρχή που ορίζουμε σαν πατρικό ουροβόρο, αντιπροσωπεύει μιαν ψυχική δύναμη που λειτουργεί στο περιθώριο του κόσμου του animus μέσα στη γυναίκα, και πέρα από αυτόν.

Με τους πρώτους της τρεις άθλους, η Ψυχή έθεσε σε κίνηση τις αρσενικές- θετικές δυνάμεις της φύσης της που χαρίζουν τη γνώση. Αλλά μετέτρεψε, επιπλέον, τις ασυνείδητες δυνάμεις, που την είχαν βοηθήσει, σε συνειδητή δραστηριότητα, και απελευθέρωσε έτσι την αρσενική της πλευρά. Ο δρόμος της, το συνειδητό ταξίδι του εγώ σε αντίθεση με τη Μεγάλη Μητέρα, είναι η τυπική πορεία του αρσενικού ήρωα, στο τέλος της οποίας η Ψυχή θα είχε μεταμορφωθή σε μια Νίκη. Ένας πολύ συζητήσιμος θρίαμβος, όπως έχουν δείξει συχνά οι περιπτώσεις θηλυκής ανάπτυξης προς αυτήν την κατεύθυνση. Γιατί, το να πετύχη μια τέτοια νικηφόρα αρσενική ανάπτυξη σε βάρος της ερωτικής της έλξης – της έλξης της δηλαδή προς τον Έρωτα – θα ήταν καταστροφή για μια θηλυκή Ψυχή, που εκτελούσε τις πράξεις της από αγάπη, κάτω δηλαδή από το σημάδι του Έρωτα. Αυτή η έκβαση αποφεύχθηκε με αυτό που ερμηνεύσαμε σαν «αποτυχία της Ψυχής».

Μετά τη συνειδητοποίηση των αρσενικών της στοιχείων και τη βίωσή τους, και μετά την ολοκλήρωσή της μέσω της ανάπτυξης της αρσενικής πλευράς, η Ψυχή ήταν σε θέση να αντιμετωπίση την ολότητα της Μεγάλης Μητέρας στη διπλή της όψη, σαν Αφροδίτη-Περσεφόνη. Το τέρμα αυτής της αντιπαράθεσης ήταν η παράδοξη νίκη-ήττα και αποτυχία της Ψυχής, με την οποία ξανακέρδισε όχι μόνον έναν Έρωτα μεταμορφωμένο σε άνδρα, αλλά επίσης την επαφή της με τον κεντρικό θηλυκό της εαυτό.

Σε αυτό το σημείο η Ψυχή γίνεται δεκτή στον Όλυμπο, οδηγημένη εκεί από τον Ερμή, θεοποιημένη, και ενωμένη για πάντα με τον Έρωτα. Εδώ ο Ερμής εκπληρώνει για μια ακόμη φορά την αληθινή και ταιριαστή σε αυτόν λειτουργία του «ψ υ χ ο π ο μ π ο ύ», του οδηγού ψυχών. Όταν υπηρετούσε την Αφροδίτη στην αρχή, δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένας «αγγελιοφόρος των θεών», η δευτερεύουσα και εύκολα γελοιοποιούμενη φιγούρα του ρωμαϊκού πανθέου. Αλλά τώρα που η Ψυχή αποκτά την αθανασία που έχει κερδίσει, λυτρώνεται επίσης και ο Ερμής, ξανακερδίζοντας την αρχική μυθική του μορφή· η πραγματική ερμηνευτική του ιδιότητα σαν οδηγού της θηλυκής ψυχής γίνεται ορατή.

Με την αποδοχή της Ψυχής στον Όλυμπο σαν γυναίκας του Έρωτα, μια κοσμογονική εξέλιξη για το θηλυκό και για όλη την ανθρωπότητα εκδηλώνεται στον μύθο. Ιδωμένο από την άποψη του θηλυκού, αυτό σημαίνει ότι η ατομική ικανότητα της ψυχής να αγαπά είναι θεϊκή, και ότι η μεταμόρφωση μέσω της αγάπης είναι ένα μυστήριο που θεοποιεί. Αυτή η εμπειρία της θηλυκής ψυχής παίρνει ιδιαίτερη σημασία μέσα στο πλαίσιο του αρχαίου πατριαρχικού κόσμου, με τη συλλογική ύπαρξη του θηλυκού, υποταγμένου στον κανόνα της αρχής της γονιμότητας.

Το ανθρώπινο στοιχείο πήρε τη θέση του στον Όλυμπο, αλλά αυτό δεν έγινε από έναν αρσενικό, θεοποιημένο ήρωα, αλλά από μια ψυχή που αγαπάει. Η ανθρώπινη γυναικεία φύση έχει ανεβή ατομικά στον Όλυμπο, και εδώ, στην τελειότητα που έχει επιτευχθή με το μυστήριο της αγάπης, η γυναίκα στέκεται δίπλα στα αρχέτυπα του ανθρωπίνου γένους, τους θεούς. Και κατά παράδοξο τρόπο, κέρδισε αυτήν τη θεϊκή θέση ακριβώς μέσω της θνητότητάς της, του περάσματος μέσα από τον θάνατο στην αναγέννηση και την ανάσταση του Έρωτα, που κάνει την Ψυχή θεϊκή σε ένα μυστήριο μεταμόρφωσης, που τη μεταφέρει πέρα από την απανθρωπία του «αποκλειστικά θεϊκού», όπως το καταλάβαιναν οι αρχαίοι.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο μάς δίνεται η δυνατότητα να καταλάβουμε ένα τελευταίο πρόβλημα, αυτό του παιδιού που γεννήθηκε από την ένωση της Ψυχής με τον Έρωτα. Αυτό το παιδί, που η αύξησή του συνοδεύει ολόκληρη την ανάπτυξη της Ψυχής και τον Γολγοθά της, αναφέρεται για πρώτη φορά ακριβώς όταν η Ψυχή αποκαλύπτει τα πρώτα σκιρτήματα της ανεξαρτησίας της. Μετά την πρώτη επίσκεψη των αδελφών, ο Έρωτας λέει στην Ψυχή για την εγκυμοσύνη της, και προφέρει τις μυστηριώδεις λέξεις: «Η μήτρα σου, η μέχρι τώρα παιδική, φέρνει μέσα της ένα παιδί όμοιο με εσένα. Εάν κρατήσης σιωπηλά το μυστικό μου, θα γίνη θεός· εάν το φανερώσης, θνητός».

Τί μπορεί να σημαίνουν αυτές οι λέξεις; Τους δίνουμε υπερβολικό βάρος, όταν υποθέτουμε ότι πρέπει να ερμηνευθούν; Γιατί η Ψυχή τελικά πράγματι γεννάει ένα θεϊκό παιδί, και θα φαινόταν εκ πρώτης όψεως ότι κάθε άλλο παρά κρυφό κράτησε το «μυστικό» – αν το περιεχόμενό του ήταν οπωσδήποτε η αορατότητα του Έρωτα. Αφού πρέπει να αποκλείσουμε αυτήν την ερμηνεία, προκύπτει το ερώτημα: Ποιο ήταν το μυστικό που η Ψυχή δεν έπρεπε να βεβηλώση;

Τα αληθινό και ανέκφραστο μυστήριο, το «μυστικό» που δεν πρέπει να «φανερωθή» και να βεβηλωθή, βρίσκεται στην εσωτερική πιστότητα της ανθρώπινης Ψυχής στη μυστηριώδη και ‘απίθανη’ αγάπη της, και στην ουσιαστική μεταμόρφωση από την οποία περνάει μέσω της σχέσης της με τον θεϊκό της σύντροφο. Γιατί, κοιταγμένη «απ’ έξω», όπως τη βλέπει η Αφροδίτη και οποιοσδήποτε άλλος, αυτή η αγάπη είναι ένας παραλογισμός και ένα παράδοξο· είναι κάτι και απαγορευμένο και αδύνατο. Το πραγματικό μυστικό τηρείται από την Ψυχή ακόμη και σε αντίθεση με τον ίδιο τον Έρωτα και παρά την αντίστασή του, επειδή το ανέκφραστο μυστικό της αγάπης της εκφράζεται μόνο μέσα από την ζωή της Ψυχής, μέσα από τις πράξεις της και τη μεταμόρφωσή της. Παρ’ όλο που η Ψυχή αποκαλύπτει ό,τι είναι δυνατόν να αποκαλυφθή, αυτός ο εσωτερικός πυρήνας της αγάπης της διατηρεί την ουσία του σαν ένα αφανέρωτο μυστικό μέσα της. Ακόμη και ο ίδιος ο Έρωτας γίνεται ικανός να το διακρίνη μόνο μέσω της αυτοθυσίας της Ψυχής, επειδή η κατανόηση τού τί είναι η αγάπη και το αληθινό μυστικό της γίνεται προσιτή σε αυτόν, γίνεται γι’ αυτόν ζωντανή εμπειρία, μόνο μέσω της αγάπης της Ψυχής. Μέχρι τότε είχε δοκιμάσει την αγάπη μόνο στο σκοτάδι, σαν ένα ακόλαστο παιχνίδι, σαν μια επίθεση αισθησιακού πόθου στην πρόθυμη υπηρεσία της Αφροδίτης· αλλά μέσω της πράξης της Ψυχής τη δοκιμάζει τώρα σαν ένα έργο της προσωπικότητας, που οδηγεί μέσω του πόνου στη μεταμόρφωση και τον φωτισμό.

Ο γάμος θανάτου, η ζωή στον παράδεισο του ασυνειδήτου, η πάλη με τον δράκοντα, ο Γολγοθάς των τεσσάρων άθλων, το ταξίδι στον Κάτω Κόσμο και η απόκτηση της πολύτιμης ουσίας, η αποτυχία σαν δεύτερος θάνατος – που στον μύθο παίρνει συχνά τη μορφή της φυλάκισης (σημ: Βλ. στο βιβλίο μου: «Καταγωγή και ιστορία του ανθρώπινου συνειδητού», σελ.319), η λύτρωση, ο ιερός γάμος, η ανάσταση, η αναγέννηση της Ψυχής σαν θεάς, και η γέννηση του παιδιού – αυτά δεν είναι ξεχωριστά αρχετυπικά μοτίβα· αντιπροσωπεύουν ολόκληρο το φάσμα των αρχετύπων, που δεν εμφανίζεται μόνο σε μύθους και παραμύθια αλλά παρουσιάζεται επίσης και στα μυστήρια, και έχει δείξει επίσης αναρίθμητες παραλλαγές της βασικής δομής του στα θρησκευτικά συστήματα, όπως για παράδειγμα στον Γνωστικισμό. Αυτή η μυστηριακή πορεία δεν συνίσταται μόνο σε δράση· συνήθως το νόημά της βρίσκεται στην αύξηση της γνώσης. Αλλά εδώ, όπως και στα Ελευσίνια μυστήρια, το πράγμα παίρνει μια μορφή. Δεν πρόκειται για ένα μυστήριο της γνώσης, δηλαδή του λόγου, αλλά για ένα μυστήριο του Έρωτα. Και γι’ αυτό, το παιδί που γεννιέται, αντίθετα με τις προσδοκίες του Έρωτα (σημ.: Βλ. Weinreich: «Το παραμύθι του Έρωτα και της Ψυχής», στο έργο του Friedändre: «Παραστάσεις από την εθιμική ιστορία της Ρώμης». Βλέπε και την ιστορία του Απουλήιου, όταν ο Έρωτας αναγγέλλει στην Ψυχή την εγκυμοσύνη της), είναι κορίτσι.

Στην αγάπη της για τον Έρωτα, η Ψυχή δεν είναι μόνο διαφορετική από την Αφροδίτη, ή οποιαδήποτε άλλη θεά· είναι κάτι εντελώς καινούργιο. Ο θρίαμβος της αγάπης της Ψυχής και η άνοδός της στον Όλυμπο ήταν ένα γεγονός που επηρέασε βαθειά το ανθρώπινο γένος για δύο χιλιάδες χρόνια. Επί δύο χιλιετίες το μυστηριακό φαινόμενο του Έρωτα έχει καταλάβει το κέντρο της ψυχικής ανάπτυξης και του πολιτισμού, της τέχνης και της θρησκείας. Ο μυστικισμός των μεσαιωνικών καλογραιών, η ευγενική αγάπη των τροβαδούρων, η αγάπη του Δάντη για την Βεατρίκη, το αιώνιο θήλυ του Faust – όλα αντανακλούν αυτήν την ακατάπαυστη μυστηριακή ανάπτυξη της ψυχής στη γυναίκα και τον άνδρα. Αυτή η ανάπτυξη έφερε και καλό και κακό, αλλά αποτέλεσε οπωσδήποτε ένα ουσιαστικό στοιχείο ζύμωσης στην ψυχική και πνευματική ζωή της Δύσης μέχρις τις ημέρες μας.

Η αγάπη της Ψυχής για τον θεϊκό εραστή της είναι ένα κεντρικό μοτίβο στον ερωτικό μυστικισμό όλων των εποχών, και η αποτυχία της Ψυχής, η τελική της αυτο-εγκατάλειψη, και ο θεός που πλησιάζει σαν σωτήρας αυτήν ακριβώς τη στιγμή, αντιστοιχούν ακριβώς στην υψηλότερη φάση μυστικιστικής έκστασης, στην οποίαν η ψυχή αυτοπαραδίδεται στη θεότητα.

Γι’ αυτόν τον λόγο λέγεται στην ιστορία ότι «στη γλώσσα των θνητών» το παιδί της Ψυχής «ονομάζεται Ηδονή». Αλλά στη γλώσσα του ουρανού – και είναι ένα ουράνιο παιδί αυτό που η θεοποιημένη Ψυχή γεννάει στον ουρανό – αυτό το παιδί είναι η μυστική χαρά που σε όλους τους λαούς περιγράφεται σαν ο καρπός της υψηλότερης μυστικής ένωσης. Είναι «η Χαρά η ίδια, αλλά έχοντας ξεπεράσει τον αισθησιασμό» . ( Σημ.: Βλέπε: Tejobindu, Upanisad αρ.8. Στο βιβλίο του Leussen: 60 Upanisads, σ. 605).

Η «γέννηση του θεϊκού παιδιού» και η σημασία του μάς είναι γνωστά από τη μυθολογία, αλλά ακόμη πιο ολοκληρωμένα από όσα έχουμε μάθει από τη διαδικασία της εξατομίκευσης. (Σημ.: Βλέπε τα έργα του Jung: «Το μυστικό του χρυσού λουλουδιού», « Η ψυχολογία του αρχετύπου του παιδιού», «Ψυχολογία και Αλχημεία», κ.τ.λ.) Ενώ σε μια γυναίκα η γέννηση του θεϊκού γιου σημαίνει μιαν ανανέωση και θεοποίηση της πλευράς του animus-πνεύματός της, η γέννηση της θεϊκής κόρης αντιπροσωπεύει μιαν ακόμη πιο κεντρική διαδικασία, που έχει σχέση με τον εαυτό της γυναίκας και με την ολότητα.

Είναι μια από τις βαθύτερες ενορατικές ιδέες του μύθου το ότι τελειώνει με τη γέννηση μιας κόρης που είναι η Ηδονή-Χαρά-Ευδαιμονία. Αυτή η τελευταία πρόταση, που σχετίζεται με την υπερβατική γέννηση της κόρης, που στην πραγματικότητα υπερβαίνει τον ίδιο τον μύθο, υποδηλώνει ένα κομμάτι εσωτερικής θηλυκής εμπειρίας που δεν επιδέχεται περιγραφή, και σχεδόν δεν επιδέχεται κατανόηση, αν και εκδηλώνεται επανειλημμένα σαν η αποφασιστική, οριακή εμπειρία της ψυχής και της ψυχικής ζωής.

(συνεχίζεται)

Aμέθυστος

>ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ Στον Μύθο της Ψυχής και του Έρωτα (8)

>

Συνέχεια από : ΤΕΤΑΡΤΗ, 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011
E R I C H   N E U M A Ν N
Η ΨΥΧΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΘΗΛΥΚΟΥ

Δεν μπορεί κανείς να φαντασθή πιο γοητευτική μορφή θηλυκής πάλης με τον δράκοντα. Αλλού δείξαμε ότι ο θηλυκός τρόπος κατανίκησης του δράκοντα είναι η αποδοχή του, και εδώ αυτή η ιδέα παίρνει την εκπληκτική αλλά όχι λιγότερο αποτελεσματική μορφή της αποτυχίας της Ψυχής. Έκανε το ταξίδι του ήρωα (το ακολουθήσαμε σε όλα τα στάδιά του), ανέπτυξε μια συνειδητότητα τόσο ισχυρή και ριζοσπαστική ώστε μέσω αυτής έχασε τον αγαπημένο της. Αλλά τώρα, ένα βήμα πριν από το τέλος, παραβλέπει την συμβουλή του αρσενικού πύργου –συνειδητότητας και ρίχνεται στον θανάσιμο κίνδυνο που ονομάζεται Αφροδίτη-Περσεφόνη. Και όλα αυτά για το τίποτε, ή σχεδόν για το τίποτε, όλα αυτά απλώς για να την κάνουν ευχάριστη στον Έρωτα.

Όταν η Ψυχή αποφασίζει να ανοίξη το κουτί και να χρησιμοποιήση την αλοιφή ομορφιάς των γυναικείων θεοτήτων για τον εαυτό της, θα πρέπει να γνωρίζη πολύ καλά τον κίνδυνο. Παρ’ όλα αυτά, αποφασίζει να μην δώση αυτό που είχε αποκτήσει με τόσο μεγάλο κόπο στην Μεγάλη Μητέρα, αλλά να το κλέψη.

Η ιστορία αρχίζει με το μοτίβο της ομορφιάς, που τώρα επανεμφανίζεται σε ένα νέο επίπεδο. Όταν η Ψυχή ονομαζόταν νέα Αφροδίτη, εξ αιτίας της ομορφιάς της, όταν ξεσήκωνε τον θαυμασμό των ανδρών και τη ζήλεια της θεάς, έβλεπε αυτό το δώρο σαν δυστυχία. Αλλά τώρα, απλώς για να αυξήση την ομορφιά της, είναι πρόθυμη να φέρη την μεγαλύτερη δυστυχία στον εαυτό της. Αυτή η αλλαγή στην Ψυχή έγινε για χάρη του Έρωτα· περιέχει βαθειά, αν και εμφατικά, μιαν ιδέα που δεν είναι χωρίς την τραγική της πλευρά.

Η Ψυχή είναι μια θνητή ύπαρξη σε διαμάχη με θεές· αυτό είναι πολύ κακό, αλλά αφού ο αγαπημένος της είναι και αυτός θεός, πώς μπορεί να σταθή μπροστά του; Αυτή προέρχεται από την γήινη σφαίρα, και φιλοδοξεί να γίνη ίση με τον θεϊκό αγαπημένο της. Με θηλυκό, πάρα πολύ θηλυκό τρόπο, αν και όχι ολοκληρωτικά χωρίς γνώση της ψυχολογίας του συντρόφου της, μοιάζει να λέη στον εαυτό της: «Οι πράξεις μου, τα βάσανά μου μπορεί να τον συγκινήσουν, μπορεί να τον αναγκάσουν να με θαυμάση, αλλά η ψυχή μόνο ίσως δεν είναι αρκετή. Πάντως, ένα είναι σίγουρο: Κανένας Έρωτας δεν θα μπορέση να αντισταθή σε μια Ψυχή ντυμένη με θεϊκή ομορφιά». Έτσι, κλέβει την αλοιφή που δίνει την ομορφιά που συνδέει την Περσεφόνη με την Αφροδίτη. Και τώρα, όταν το τρομερό συμβαίνει, και ο θανάσιμος ύπνος (που τον ερμηνεύσαμε σαν οπισθοδρόμηση) την κυριεύει – δεν είναι τυχαίο ότι η Κόρη αρπάχθηκε στην κοιλάδα που έχει το όνομα της παπαρούνας του οπίου (Σημ. Βλέπε το έργο μου: «Η Μεγάλη Μητέρα», σ.286) – η αρνητική οπισθοδρόμηση που είδαμε ότι είναι η ουσία του κινδύνου της Ψυχής, φαίνεται να αρχίζει.

Γιατί ο Έρωτας έρχεται να την σώση ακριβώς σε αυτό το σημείο, και γιατί δεν είμαστε πρόθυμοι να συμφωνήσουμε ότι αυτό είναι ένα επιπρόσθετο χαρούμενο τέλος; Γιατί ισχυριζόμαστε ότι αυτό είναι ένα γεμάτο νόημα και ουσιαστικό μέρος του συνόλου;

Στην αρχή η Ψυχή θυσίασε τον ερωτικό της παράδεισο για χάρη της πνευματικής της ανάπτυξης· αλλά τώρα είναι το ίδιο έτοιμη να θυσιάση την πνευματική της ανάπτυξη για την αθάνατη ομορφιά της Περσεφόνης-Αφροδίτης, που θα την κάνη αρεστή στον Έρωτα. Κάνοντας αυτό, μοιάζει να οπισθοχωρή, αλλά δεν είναι μια επιστροφή σε κάτι παλιό,, στην μητριαρχική θέση, για παράδειγμα. Προτιμώντας την ομορφιά από τη γνώση, ξαναενώνει, μάλλον, τον εαυτό της με το θηλυκό στοιχείο της φύσης της. Και επειδή το κάνει αυτό από αγάπη και για τον έρωτα, η «παλιά» της θηλυκότητα μπαίνει σε μια νέα φάση. Δεν είναι πια η αυτάρκης ομορφιά ενός νέου κοριτσιού που δεν βλέπει τίποτε πέρα από την εαυτό του, ούτε είναι η δελεαστική ομορφιά της Αφροδίτης, που έχει μόνο τον «φυσικό σκοπό» στο μυαλό της. Είναι η ομορφιά μιας γυναίκας ερωτευμένης, που θέλει να είναι όμορφη για τον αγαπημένο της, για τον Έρωτα, και για κανέναν άλλο.

Έχουμε δείξει αλλού ότι η κεντροστρέφεια σαν μια τάση προς την ολότητα αντανακλάται στο πρωτόγονο επίπεδο σε ένα γενικό σωματικό αίσθημα (Σημ. Βλ. το έργο μου : «Καταγωγή και ιστορία του ανθρώπινου συνειδητού», σελ. 307), και ότι το σώμα τότε μπορεί να λεχθή ότι αντιπροσωπεύει την ολότητα, το Ταυτό. Η σχέση με αυτό το σώμα-ολότητα εκδηλώνεται με αυτό που έχει λανθασμένα και αρνητικά ονομασθή «ναρκισσισμός», ένας αυξημένος τονισμός στην ομορφιά και την τελειότητα κάποιου. Αυτή η φάση, που στην αρσενική ανάπτυξη υπερβαίνεται και αντικαθίσταται από μιαν άλλη κρυστάλλωση, παραμένει μόνιμα στην γυναίκα, που η αρχική της σχέση με το Ταυτό διατηρείται με περισσότερη ένταση.

Παίρνοντας μια τόσο παράδοξη απόφαση σε αυτό το σημείο, η Ψυχή ανανεώνει τον δεσμό της με το θηλυκό της κέντρο, τον εαυτό της. Ομολογεί την αγάπη της και μένει πιστή στην ατομική της συνάντηση με τον Έρωτα, ενώ την ίδια στιγμή, σε αντίθεση με την εντελώς αρσενική λογική, αποκαλύπτει την αρχική της θηλυκότητα. Ο αρσενικός τόνος που απαιτούσαν οι άθλοι της αντικαθίσταται από έναν θηλυκό τόνο, και μας φαίνεται ότι είναι ακριβώς αυτό που, χωρίς την γνώση ή την θέλησή της, φέρνει την συγχώρηση της Αφροδίτης-Περσεφόνης. Αυτή πιστεύουμε πως είναι η βαθύτερη αιτία που η Αφροδίτη ξαφνικά εγκαταλείπει την αντίθεσή της και δέχεται την θεοποίηση της Ψυχής από τον Δία, γιατί η Αφροδίτη, όπως γνωρίζουμε, αντιστάθηκε πολλές φορές στην θέληση του Δία. Μια Ψυχή που αποτυχαίνει, και που για χάρη του Έρωτα εγκαταλείπει όλες τις αρχές, πετάει όλες τις προειδοποιήσεις στον αέρα και ξεχνάει κάθε λογική, μια τέτοια Ψυχή θα πρέπει τελικά να κερδίση την εύνοια της Αφροδίτης, που σίγουρα αναγνωρίζει ένα μεγάλο κομμάτι του εαυτού της στην νέα Αφροδίτη.

Αυτή η παράδοξα θηλυκή αποτυχία της Ψυχής οδηγεί επίσης στην επέμβαση του ίδιου του Έρωτα, κάνει το αγόρι άνδρα, και μεταμορφώνει τον ζεματισμένο φυγάδα σε σωτήρα. Με την αποτυχίας της – και αυτή είναι η βαθειά συμμετρία του μύθου μας – η Ψυχή διόρθωσε αυτό ακριβώς που καταστράφηκε με την πράξη που έδιωξε μακριά τον Έρωτα. Τότε, παρακινημένη από κάτι που της φαινόταν σαν μίσος, με κίνδυνο να χάση τον Έρωτα, «άναψε φως»· τώρα, σπρωγμένη από ένα κίνητρο που της φαίνεται σαν αγάπη, είναι έτοιμη να «φέρη σκοτάδι» για να κερδίση τον Έρωτα: Και αυτή ακριβώς η στιγμή, στην οποία η Ψυχή, σαν νέα Κόρη-Περσεφόνη κοιμάται και πάλι στο γυάλινο φέρετρο, δίνει στον Έρωτα τη δυνατότητα να την συναντήση ξανά σε ένα νέο επίπεδο, σαν σωτήρας και ήρωας, θυσιάζοντας την αρσενική πλευρά, που, όσο και αν ήταν αναγκαία, την είχε οδηγήσει στον χωρισμό, μπαίνει σε μια κατάσταση στην οποία, ακριβώς εξ αιτίας της ανάγκης της για βοήθεια και σωτηρία, σώζει τον φυλακισμένο Έρωτα.

Χωρίς αμφιβολία, η Ψυχή έχει συνείδηση του κινδύνου που διατρέχει ανοίγοντας το κουτί. Αλλά και εδώ πάλι, και αυτήν την φορά σε ένα ανώτερο επίπεδο, ολοκληρώνει τον γάμο θανάτου με τον Έρωτα. Πεθαίνει γι’ αυτόν, είναι έτοιμη να δώση όλα όσα έχει αποκτήσει γι’ αυτόν, γιατί – και αυτό είναι το βαθύ παράδοξο της κατάστασης – με το άνοιγμα του κουτιού γίνεται θεϊκά όμορφη στον θάνατο. Η φυσική, απλοϊκή ερμηνεία και τελειότητα της παρθένας που πεθαίνει στον γάμο θανάτου με το αρσενικό γίνονται η ενσυνείδητη, ψυχική-πνευματική ομορφιά μιας Ψυχής που πεθαίνει για τον Έρωτα και θεληματικά θυσιάζει ολόκληρη την ύπαρξή της γι’ αυτόν.

Με αυτό, η θεϊκή αρχή υφίσταται κάτι εντελώς μοναδικό και καινούργιο. Μέσα από την θυσία και τον θάνατο της Ψυχής, ο θεϊκός εραστή αλλάζει από ένα πληγωμένο αγόρι σε έναν άνδρα και σωτήρα, επειδή στην Ψυχή βρίσκει κάτι που υπάρχει μόνο στην γήινη μεσαία ζώνη, ανάμεσα στον ουρανό και τον Κάτω Κόσμο: το θηλυκό μυστήριο της αναγέννησης μέσω της αγάπης, Σε καμμιά θεά δεν μπορεί ο Έρωτας να δοκιμάση και να γνωρίση το θαύμα που του συμβαίνει μέσω της ανθρώπινης Ψυχής, το φαινόμενο μιας αγάπης που είναι συνειδητή, που, δυνατώτερη από τον θάνατο, ντυμένη με θεϊκή ομορφιά, είναι πρόθυμη να πεθάνη, να πάρη τον αγαπημένο της σαν νυμφίο του θανάτου.

Τώρα είμαστε επίσης σε θέση να καταλάβουμε την συμμαχία ανάμεσα στον Δία και τον Έρωτα, που καταλήγει στην αποδοχή της Ψυχής στον ουρανό. Η ανώτερη αρσενική αυθεντία σκύβει μπροστά στο ανθρώπινο και το θηλυκό, που με την ανωτερότητά του στην αγάπη έχει αποδειχθή ίσο με τους θεούς.

Ετσι η αποτυχία της Ψυχής δεν είναι ένα οπισθοδρομικό, παθητικό βύθισμα, αλλά μια διαλεκτική αντιστροφή της άκρας δραστηριότητας στην αφοσίωση. Μέσω της τελειότητας της θηλυκότητας και της αγάπης της, φέρνει στην επιφάνεια τον τέλειο ανδρισμό του Έρωτα. Εγκαταλείποντας τον εαυτό της έξω από τον Έρωτα, αθέλητα πετυχαίνει την λύτρωση μέσω του Έρωτα.

Με την λύτρωσή της από τον έρωτα, η Ψυχή ολοκλήρωσε τους τέσσερις άθλους της, και έτσι ολοκλήρωσε την πορεία του μυούμενου μέσα από τα τέσσερα στοιχεία. Αλλά είναι χαρακτηριστικό ότι η θηλυκή Ψυχή δεν πρέπει απλά να ταξιδέψη «μέσα από» τα στοιχεία, όπως ο αρσενικός μυούμενος στα μυστήρια της Ίσιδας· πρέπει να τα κάνη δικά της μέσα από τις πράξεις και τα παθήματά της και να τα αφομοιώση σαν τις βοηθητικές δυνάμεις της φύσης της: τα μυρμήγκια που ανήκουν στην γη, το καλάμι που ανήκει στο νερό, τον αετό του Δία σαν στοιχείο του αέρα, και τελικά την πύρινη, ουράνια μορφή του ίδιου του λυτρωτή Έρωτα.

Υπάρχει ακόμα ένα σημείο που ρίχνει λαμπερό φως στην αποτυχία της Ψυχής, και μας δείχνει πόσο σπουδαίο νόημα έχει για τον μύθο σαν σύνολο. Για μια ακόμη φορά δεν μπορούμε παρά να θαυμάσουμε την εσωτερική αρχιτεκτονική του μύθου, που είναι ορατή στο προσεκτικό μάτι παρά τις ειδυλλιακές πολύχρωμες σκηνές με τις οποίες καλύπτεται.

Δεν είναι τυχαίο ότι η σκηνή της αποτυχίας της Ψυχής, το μέρος όπου ανοίγει το κουτί που θυμίζει σε όλα το καταραμένο κουτί της Πανδώρας, είναι η γη. Μόνο αφού έχει κατορθώσει να επιστρέψη από το βασίλειο της Περσεφόνης η Ψυχή αποφασίζει να ανοίξη το κουτί, αλλά τότε βρίσκεται στο δικό της, γήινο, ανθρώπινο έδαφος, στα μισά μεταξύ του ουρανού της Αφροδίτης και του υπόγειου κόσμου της Περσεφόνης.

Εάν είχε ανοίξει το κουτί στον Κάτω Κόσμο, την σφαίρα της εξουσίας της Περσεφόνης, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι θα είχε συμβή μια ανεπανόρθωτη καταστροφή. Αλλά η κατάσταση είναι βασικά αλλαγμένη τώρα που έχει επιστρέψει από τον Κάτω Κόσμο «στον ουράνιο χώρο των άστρων», τώρα που ο θησαυρός της έχει ανεβή από τον Κάτω Κόσμο. Η Ψυχή έφερε αυτό που πήρε από την Περσεφόνη στην κατοχή της· της ανήκει νόμιμα. Αντί να παραδώση αυτό που απέκτησε στην Αφροδίτη, το κάνει δικό της· σαν ένας θηλυκός Προμηθέας, αυτή, η ανθρώπινη Ψυχή, παίρνει τον θησαυρό της Περσεφόνης για τον εαυτό της. Σαν ανθρώπινο πλάσμα και σαν άτομο, παίρνει αυτό που «κανονικά» ανήκει στα αρχέτυπα, στις θεές, εκτελώντας έτσι την πράξη του ήρωα, που πάντα ενσωματώνει στην προσωπικότητά του τον θησαυρό που αρχικά φρουρείται και κατέχεται από τον δράκοντα του ασυνειδήτου. Αλλά αν ολόκληρη η πορεία της Ψυχής ερμηνεύεται σαν μια διαδικασία γυναικείας μύησης, προκύπτει το ερώτημα: πώς πρέπει να καταλάβουμε τον ρόλο της Αφροδίτης;

Η Αφροδίτη της ιστορίας μας δεν είναι η Μεγάλη Θεά της κλασσικής Ελλάδας. Είναι κάτι περισσότερο και κάτι λιγότερο. Περισσότερο, γιατί πίσω από αυτήν διακρίνουμε την επιβλητική δαιμονική μορφή της αρχαϊκής Τρομερής Μητέρας· λιγότερο γιατί παρουσιάζει περσοναλιστικά χαρακτηριστικά που θυμίζουν περισσότερο την ζωή ενός ανθρώπινου σπιτιού που κατευθύνεται από μια τρομερή μητέρα, παρά την θεϊκή πραγματικότητα.

Γνωρίζουμε ότι η Μεγάλη Μητέρα μπορεί να εμφανίζεται σαν μια μορφή του θηλυκού Ταυτού (Σημ.: Βλ. στο βιβλίο μου: «Η Μεγάλη Μητέρα, σ. 336). Σε ποιο βαθμό, πρέπει λοιπόν να ρωτήσουμε, παίζει η Αφροδίτη τον ρόλο του Ταυτού στην ιστορία μας, ή μάλλον, σε ποιο βαθμό το Ταυτό χρησιμοποιεί το αρχέτυπο της Μεγάλης Μητέρας για τον σκοπό του; (Σημ.: Βρίσκουμε το ίδιο πρόβλημα στον μύθο της Δήμητρας και της Κόρης, όπου η Γαία πέρα από κάθε αμφιβολία ευνοεί την απαγωγή της Κόρης, έτσι ώστε ο ανταγωνισμός ανάμεσα στη Γαία και την Δήμητρα να είναι προφανής).

Στην ζωή του αρσενικού ήρωα, που την έχουμε αναλύσει αλλού (Σημ.: Στο «Καταγωγή και ιστορία του ανθρώπινου συνειδητού», σ. 113 κ.ε.), συναντάμε την σχέση του Ταυτού με το αρχέτυπο του γονιού σε μια παρόμοια κατάσταση. Ο ήρωας συχνά βρίσκεται αντιμέτωπος με το αρνητικό γονικό αρχέτυπο, συχνά προσωποποιημένο σαν τον Κακό Πατέρα ή την Κακή Μητέρα, αλλά επίσης και με την αρχετυπική μορφή ενός θεϊκού διώκτη. Το πιο γνωστό παράδειγμα αυτής της κρυστάλλωσης είναι, όπως έχουμε πει, η σχέση ανάμεσα στην Ήρα και τον Ηρακλή. (Σ. τ. μ.: Μπορούμε να προσέξουμε ακόμη και την συγγένεια των ονομάτων τους). Αλλά όπως η Ήρα σπρώχνει τον ήρωα προς τις ηρωικές του πράξεις, έτσι και εδώ η Αφροδίτη οδηγεί την Ψυχή στην πράξη της. Ιδωμένο από αυτήν την οπτική γωνία, το αρχέτυπο του «κακού διώκτη» γίνεται το αρχέτυπο που βάζει σε κίνηση την διαδικασία της ανάπτυξης, και έτσι προωθεί την εξατομίκευση. Για την Ψυχή, λοιπόν, δεν υπάρχει μόνο μια αρνητική ενότητα ανάμεσα στην Αφροδίτη και την Περσεφόνη, αλλά επίσης η ανώτερη, αν και ακόμα ανώνυμη ενότητα μιας Μεγάλης θεάς σαν οδηγητικής Σοφίας-Ταυτού, μια πλευρά της οποίας αντιπροσωπεύεται από την Αφροδίτη σαν Τρομερή Μητέρα, που συνεχώς στέλνει την Ψυχή «στον δρόμο της».

Εδώ η αντίθεση ανάμεσα στην αρσενική και την θηλυκή άποψη του αρχετυπικού θηλυκού γίνεται φανερή, και είναι μια αντίθεση που ανήκει στο ψυχικό υπόβαθρο του βιβλίου του Απουλήιου. Η Αφροδίτη-Τύχη ήταν η ε ι μ α ρ μ έ ν η εκείνης της εποχής· ήταν η «κακή τύχη» και η Τρομερή Μητέρα, σε αντίθεση με την Ίσιδα, που σαν Καλή Μητέρα και Σοφία ήταν η θεά της «καλής τύχης», μεταμορφωμένη από το μυστήριο. Κάτω ακριβώς από το φως αυτής της αντίθεσης εμφανίζεται το θηλυκό σε μιαν αρσενική ψυχολογία, και έτσι επίσης γίνεται με τον Απουλήιο στο τελικό του κεφάλαιο για την μύηση στην λατρεία της Ίσιδας. Αλλά αυτό δεν ισχύει προκειμένου για την Ψυχή, αυτήν την «ενσάρκωση» του θηλυκού και την ψυχολογία της.

Η σύλληψη του αρχετυπικού θηλυκού σαν μια ενότητα είναι μια από τις θεμελιώδεις γυναικείες εμπειρίες. Το αρχαίο πάνθεον με τις αντιφατικές θεές του αντιπροσώπευε ακόμη αυτήν την σύλληψη, αλλά στον πατριαρχικό κόσμο διασπάσθηκε. Στην πατριαρχία το σχίσμα ανάμεσα στην Καλή και την Κακή Μητέρα έγινε αιτία η αρνητική πλευρά του θηλυκού να απωθηθή πολύ βαθειά μέσα στο ασυνείδητο. Και επιπλέον, ακριβώς επειδή αυτό το σχίσμα μεταξύ ενός «κακού» και ενός «καλού» θηλυκού αρχετύπου πέτυχε μόνο κατά ένα μέρος, η θεά εξορίσθηκε εντελώς από τον ουρανό, όπως για παράδειγμα στις πατριαρχικές μονοθεϊστικές θρησκείες. Η θεοποίηση της ανθρώπινης Ψυχής στον μύθο μας αντιπροσωπεύει ένα είδος αντίθετης κίνησης σε αυτήν την υποβάθμιση των θηλυκών θεοτήτων.

Αλλά η εμπειρία της Ψυχής για την ενότητα του αρχετυπικού θηλυκού δεν είναι η πρωτόγονη εμπειρία των αντιθέτων που είναι ακόμη ενωμένα σε μια θεϊκή, ουροβορική ενότητα· είναι η εμπειρία της ολότητας, που η γυναίκα στην εξατομίκευσή της δοκιμάζει σαν ένα προϊόν της δικής της διαδικασίας ολοκλήρωσης.

Εδώ θα πρέπει να τονισθή ότι ο μύθος της Ψυχής είναι αρχετυπικός, και με αυτήν την έννοια αποτελεί μιαν ιστορική ερμηνεία, αναγγέλλει μιαν ανάπτυξη που δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθή στον ατομικό άνθρωπο της αρχαιότητας. Η Ψυχή η ίδια δεν αποκτά συνειδητά την εμπειρία της του αρχετυπικού θηλυκού σαν μια ενότητα, αλλ’ αυτή η εμπειρία είναι η ουσιαστική πραγματικότητα που βρίσκεται πίσω από την ανάπτυξή της.

Είδαμε ότι στην Αφροδίτη η μορφή της Κακής Μητέρας συγχωνεύεται με αυτήν του θηλυκού Ταυτού σαν Σοφίας, που οδηγεί προς την εξατομίκευση. Αλλά η σύνδεση ανάμεσα στην Μεγάλη Μητέρα, την ψυχολογία της μητριαρχίας, τον ρόλο των αδελφών, το θηλυκό Ταυτό, πρέπει να διευκρινισθή ακόμη και να ερμηνευθή, αν και δεν μπορούμε να συζητήσουμε ολόκληρο το πρόβλημα της αρχέγονης θηλυκής σχέσης, της σχέσης ανάμεσα σε μητέρα και κόρη. (Σημ.: Βλ. το βιβλίο μου: «Η Μεγάλη Μητέρα», σ.σ. 305 κ.ε.)

Στην ανάπτυξή της η θηλυκή προσωπικότητα πρέπει να περάση από μια σειρά φάσεων, κάθε μια από τις οποίες χαρακτηρίζεται από ορισμένα αρχετυπική φαινόμενα. Η ανάπτυξη περνάει από την αρχική κατάσταση, με την ευρείας κλίμακας ταύτιση σε αυτήν μητέρας-κόρης-Ταυτού-εγώ, μέσω της μητριαρχίας, στην οποία, παρά την μεγαλύτερη ελευθερία και ανεξαρτησία του εγώ, το αρχέτυπο της Μεγάλης Μητέρας συνεχίζει να είναι κυρίαρχο, και μέσω του πατρικού ουροβόρου στην πατριαρχία, στην οποία η κυριαρχία του αρχετύπου της Μεγάλης Μητέρας δίνει την θέση της σε αυτό του Μεγάλου Πατέρα. Αυτή η κατάσταση της πατριαρχίας – που μας είναι γνωστή ιδιαίτερα από την δυτική της εξέλιξη – χαρακτηρίζεται από μιαν υποχώρηση της θηλυκής ψυχολογίας και των κυρίαρχων στοιχείων της· τώρα η θηλυκή ύπαρξη καθορίζεται σχεδόν ολοκληρωτικά από τον αρσενικό κόσμο της συνειδητότητας και τις αξίες του.

Η συλλογική φάση της πατριαρχίας, με την υπόταξη του θηλυκού, δίνει τη θέση της στη φάση της «συνάντησης», στην οποία το αρσενικό και το θηλυκό αντιμετωπίζουν το ένα το άλλο ατομικά. Τότε, στη φάση της εξατομίκευσης, η γυναίκα ελευθερώνεται από την καθοριστική επίδραση της συνάντησης με το αρσενικό και οδηγείται από την εμπειρία τού εαυτού της σαν θηλυκού Ταυτού. (Σημ.: Αυτή η σχηματική παρουσίαση της ανάπτυξης δεν ανταποκρίνεται, φυσικά, στην πραγματικότητα, στην οποία δεν υπάρχει ευθύγραμμη ανάπτυξη. Εξ άλλου, μια νέα φάση δεν αντικαθιστά απλώς την προηγούμενη, αλλά διαμορφώνει ένα νέο επίπεδο στην ψυχική δομή, η οποία μέχρι τότε καθοριζόταν από τις άλλες φάσεις και τους νόμους τους.)

Το Ταυτό αντιπροσωπεύει την ολότητα. Όχι μόνον τείνει με την κεντροστρέφεια (Σημ.: Βλέπε το «Καταγωγή και ιστορία του ανθρώπινου συνειδητού», σ.σ. 261 κ.ε.) προς την κατεύθυνση του σχηματισμού του εγώ και της συνειδητότητας, αλλά πηγαίνει μακρύτερα στην πορεία προς την εξατομίκευση, στην οποία το Ταυτό βιώνεται σαν το κέντρο της ολότητας. Όταν οι ασυνείδητες δυνάμεις που ανήκουν σε μια φάση που υπερβαίνεται αντιστέκονται στο εγώ και την ανάπτυξη της εξατομίκευσης, έχουμε πάντα μια διαμάχη ανάμεσα στο ασυνείδητο σαν Μεγάλη Μητέρα, που κρατάει γερά αυτό που γεννήθηκε από αυτήν, και το Ταυτό που τείνει προς την ανάπτυξη της ολότητας.

Μια ουσιαστική δυσκολία της θηλυκής ψυχολογίας είναι τώρα το θηλυκό που πρέπει να αναπτυχθή προς το αρσενικό και πέρα απ’ αυτό, το οποίο αντιπροσωπεύει τη συνειδητότητα σε αντίθεση με το ασυνείδητο. Σε αυτό το σημείο έρχεται σε σύγκρουση με τη Μεγάλη Μητέρα, το θηλυκό αρχέτυπο του ασυνειδήτου, και με την αρχέγονη θηλυκή σχέση, που παράδειγμά της έχουμε στον μύθο της Δήμητρας και της Κόρης. Αλλά αυτή η ανάπτυξη που συγκρούεται με τη Μεγάλη Μητέρα δεν πρέπει να οδηγήση σε έναν βιασμό της θηλυκής φύσης από το αρσενικό και την ιδιόμορφη ψυχολογία του· ούτε πρέπει να κάνη τη γυναίκα να χάση την επαφή της με το ασυνείδητο και το θηλυκό Ταυτό. Η δυσκολία της διάκρισης ανάμεσα στον προοδευτικό χαρακτήρα του Ταυτού και τον οπισθοδρομικό χαρακτήρα της Μεγάλης Μητέρας είναι ένα από τα κεντρικά προβλήματα, όχι μόνο της θηλυκής ψυχολογίας. (Σημ.: Βλέπε στο έργο μου: «Ο μυστικός κόσμος και ο μύστης»).

(συνεχίζεται)

Αμέθυστος

>ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ Στον Μύθο της Ψυχής και του Έρωτα (7)

>

Συνέχεια από : ΤΡΙΤΗ, 1 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011

E R I C H N E U M A Ν N
Η ΨΥΧΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΘΗΛΥΚΟΥ

Στα παραμύθια και στους μύθους τα κατορθώματα είναι τρία στον αριθμό, αλλά στην περίπτωση της Ψυχής υπάρχει χαρακτηριστικά ένας πρόσθετος, τέταρτος άθλος. Το τέσσερα είναι το σύμβολο της ολότητας. Τα πρώτα τρία προβλήματα, όπως είδαμε, λύνονται από «βοηθούς», δηλαδή από εσωτερικές δυνάμεις του ασυνείδητου της Ψυχής. Αλλά στο τελευταίο έργο η Ψυχή η ίδια πρέπει να κάνη αυτό που απαιτείται απ’ αυτήν. Μέχρι τώρα οι βοηθοί της ανήκαν στον φυτικό και ζωϊκό κόσμο· αυτήν την στιγμή υποστηρίζεται από τον πύργο σαν σύμβολο του ανθρώπινου πολιτισμού. Στα πρώτα της τρία έργα η Ψυχή, όπως προσπαθήσαμε να δείξουμε, πάλεψε με την αρσενική αρχή. Στο τέταρτο και τελευταίο έργο της μπαίνει σε μιαν άμεση πάλη με την κεντρική θηλυκή αρχή, την Αφροδίτη-Περσεφόνη.

Αυτό που ζητείται εδώ από την Ψυχή είναι, ούτε λίγο ούτε πολύ, ένα ταξίδι στον Κάτω Κόσμο. Ενώ στον προηγούμενο άθλο η Ψυχή έπρεπε να πάρη μια πολύτιμη ουσία από τα υψηλότερα ύψη, τον ανώτερο βράχο, εδώ το αντικείμενο της αναζήτησής της βρίσκεται στα κατώτερα βάθη, στα χέρια της ίδιας της Περσεφόνης.

Μέχρι τώρα έπρεπε να εμφανίσουμε τον άθλο για να κατανοήσουμε τον βοηθό· εδώ πρέπει να κάνουμε την αντίθετη πορεία. Ο πύργος είναι ένα σύμβολο με πολλά επίπεδα. Σαν περίβολος-μαντάλα είναι θηλυκό: φρούριο και πόλη και βουνό, που το πολιτιστικό ισοδύναμό του είναι ο κλιμακωτός πύργος και ο πύργος-ιερό, η πυραμίδα· δεν είναι τυχαίο ότι η κορυφή του τείχους είναι το στέμμα της μεγάλης θηλυκής θεάς. Αλλά ο πύργος είναι επίσης φαλλικός, σαν φαλλός της γης: δέντρο, πέτρα και τείχος. Πέρα από την ανδρόγυνη σημασία του, ο πύργος είναι ένα οικοδόμημα, κάτι που χτίσθηκε από ανθρώπινα χέρια, ένα προϊόν του συλλογικού, πνευματικού ανθρώπινου μόχθου· επομένως είναι ένα σύμβολο του ανθρώπινου πολιτισμού και της ανθρώπινης συνειδητότητας, και γι’ αυτό ορίζεται σαν «ένας πύργος που βλέπει μακριά».

Αυτός ο πύργος δείχνει στην Ψυχή πως αυτή σαν άτομο, σαν γυναίκα και σαν ανθρώπινο ον μπορεί να νικήση την συμμαχία των γυναικείων θεοτήτων, που, σαν Αφροδίτη, Ήρα και Δήμητρα κυβερνούν την θεϊκή-ανώτερη σφαίρα και, σαν Περσεφόνη, την θεϊκή κατώτερη σφαίρα. Σ’ αυτό το «ταξίδι στα πέρατα», η Ψυχή είναι για πρώτη φορά μόνη. Κανένα ζώο δεν μπορεί να την βοηθήση, γιατί σ’ αυτό το ταξίδι κανείς και τίποτε δεν μπορεί να πάρη τη θέση της.

Ολομόναχη η Ψυχή παίρνει αυτό το ηρωικό μονοπάτι της αναγέννησης για χάρη της αγάπης της, για χάρη του Έρωτα, εφοδιασμένη με τις οδηγίες του πύργου και την απελπισμένη λαχτάρα της καρδιάς της να βρη πάλι τον αγαπημένο της, σε πείσμα όλων των εμποδίων. Ήταν δουλειά του αετού να μεταφέρη κάτι ανθρώπινο σε ουράνια ύψη· η Ψυχή θα πρέπη να μεταφέρη κάτι κρυμμένο κάτω από την γη στον επάνω κόσμο.

Οι λεπτομέρειες του ταξιδιού προς την Περσεφόνη δεν χρειάζεται να μας απασχολήσουν· η πληρωμή του νομίσματος στον Χάροντα και το πέταγμα της πίττας στον Κέρβερο είναι παραδοσιακά μοτίβα, που δεν τα βρίσκουμε μόνο στην ιστορία της Ψυχής. Το ίδιο ισχύει για την συμβατική συμπεριφορά της Περσεφόνης. Η απαγόρευση της λήψης τροφής στον Κάτω Κόσμο είναι ένα αρχετυπικό χαρακτηριστικό του ταξιδιού στον Άδη (βρίσκουμε ένα παράλληλο στην Αμερική, για παράδειγμα), χωρίς ιδιαίτερη φόρτιση στο ταξίδι της Ψυχής. Αλλά μας κάνει εντύπωση σαν κάτι διαφορετικό το ότι η Ψυχή δεν πρέπει να βοηθήση τον οδηγό του γαϊδάρου, τον νεκρό και τις γυναίκες που πλέκουν.

Και εδώ μπορεί ίσως να έχουμε παραδοσιακά μοτίβα, αλλά αυτά παίρνουν μιαν ιδιαίτερη σημασία για την Ψυχή. Καθώς ο πύργος διδάσκει την Ψυχή, «ο οίκτος δεν επιτρέπεται». Εάν, όπως θα δείξουμε στη συνέχεια, όλες οι πράξεις της Ψυχής παρουσιάζουν ένα τυπικό μύησης, αυτή η απαγόρευση υπονοεί την εμμονή στην «σταθερότητα του εγώ», που είναι χαρακτηριστική για κάθε μύηση. Στους άνδρες αυτή η σταθερότητα εκδηλώνεται σαν αντοχή στον πόνο, την πείνα, την δίψα και τα λοιπά· αλλά στην σφαίρα του θηλυκού, παίρνει χαρακτηριστικά την μορφή της αντίστασης στον οίκτο. Αυτή η σταθερότητα της ισχυρής θέλησης του εγώ, που είναι συγκεντρωμένο στον στόχο του, εκφράζεται σε πολυάριθμους άλλους μύθους και παραμύθια, με τις εντολές που δίνονται να μην γυρίση κάποιος πίσω, να μην απαντήση και τα λοιπά. Ενώ η σταθερότητα του εγώ είναι μια πολύ αρσενική αρετή, είναι και κάτι περισσότερο από αυτό· είναι η προϋπόθεση της συνειδητότητας και κάθε συνειδητής δραστηριότητας.

Το θηλυκό απειλείται στην εγωϊκή του σταθερότητα από τον κίνδυνο της απόσπασης μέσω της «σχέσης», μέσω του Έρωτα. Αυτό είναι το δύσκολο έργο που αντιμετωπίζει κάθε θηλυκή ψυχή στον δρόμο της προς την εξατομίκευση: πρέπει να παραβλέψη τις απαιτήσεις αυτού που βρίσκεται κοντά, για χάρη ενός μακρινού, αφηρημένου στόχου. Έτσι, ο πύργος έχει απόλυτο δίκιο όταν λέει, ότι αυτοί οι κίνδυνοι είναι «παγίδες», που έχει βάλει η Αφροδίτη. Η Μεγάλη Μητέρα, όπως θυμόμαστε, έχει επίσης την μορφή που δίνει ζωή και συντηρεί την ζωή, αλλά στην σύγκρουση ανάμεσα στην Αφροδίτη και την Ψυχή αποκαλύπτει μόνο την αρνητική της όψη. Αυτό σημαίνει ότι εδώ αντιπροσωπεύει μόνο την φύση και το είδος, σε αντίθεση με τις απαιτήσεις του ατόμου (σημ.: Βλέπε το έργο μου «Καταγωγή και ιστορία του ανθρώπινου συνειδητού», σ.σ. 284, 289), και από αυτή την άποψη η ευσπλαχνική στάση της Καλής Μητέρας μπορεί να είναι απαγορευμένη για τα άτομα.

Το καθολικό στοιχείο της σχέσης είναι ένα τόσο ουσιαστικό μέρος της συλλογικής δομής της θηλυκής ψυχής, ώστε ο Briffau το εκτιμά σαν το θεμέλιο κάθε ανθρώπινης κοινότητας και κουλτούρας, τα οποία θεωρεί ότι έχουν αρχή την θηλυκή ομάδα, με τον δεσμό της ανάμεσα στις γυναίκες και τα παιδιά (σημ.: Briffau: « Οι Μητέρες», σ.σ. 151 κ.ε.) Αλλ’ αυτός ο δεσμός δεν είναι ατομικός, αλλά συλλογικός· χαρακτηρίζει την Μεγάλη Μητέρα στην μορφή της σαν συντηρήτριας της ζωής, σαν θεάς της γονιμότητας, που δεν ενδιαφέρεται για το άτομο και την εξατομίκευση, αλλά για την ομάδα, στην οποία εύχεται «να είναι γόνιμη και να πολλαπλασιασθή».

Γι’ αυτόν τον λόγο η απαγόρευση του οίκτου σημαίνει την πάλη της Ψυχής ενάντια στην θηλυκή φύση. Αρχικά, η «βοήθεια» πάντα σημαίνει μια μ υ σ τ ι κ ή σ υ μ μ ε τ ο χ ή, που προϋποθέτει ή δημιουργεί μια ταυτότητα, και επομένως δεν είναι χωρίς κίνδυνο. Μπορεί, για παράδειγμα, να οδηγήση σε μια κατοχή από αυτόν που βοηθείται. Στις «Χίλιες και μια Νύχτες», ο ήρωας ελαφρώνει την μάγισσα από το φορτίο της, και σαν ευχαριστώ αυτή πηδάει πάνω στην πλάτη του, και δεν φεύγει με κανέναν τρόπο. Και υπάρχουν αναρίθμητα άλλα παραδείγματα.

Οι πρωτόγονοι λαοί, όπως αναφέρει ο Levy-Bruhl (στο βιβλίο του: «Πρωτόγονη πνευματικότητα», κεφ. ΙΙ), δεν νοιώθουν «ευγνωμοσύνη» για τους σωτήρες ή βοηθούς τους – για τους γιατρούς, για παράδειγμα – αλλά απαιτούν συνεχώς περισσότερα απ’ αυτούς. Κατά μιαν έννοια, ο σωτήρας συνεχίζει να είναι υπεύθυνος για την ζωή που έχει σώσει, σαν να ήταν δική του. Η βοήθεια, όπως το κοινό φαγητό, η αποδοχή δώρων ή η πρόσκληση στο σπίτι κάποιου, καθιερώνει μια συμμετοχή. Γι’ αυτό η Ψυχή πρέπει να αρνηθή την πρόσκληση της Περσεφόνης, γιατί με την αποδοχή θα έπεφτε κάτω από την εξουσία της. Και τώρα ας προσπεράσουμε τις υπόλοιπες λεπτομέρειες (σημ.: Οι γυναίκες που πλέκουν είναι ένα πολύ γνωστό σύμβολο της Μεγάλης Μητέρας· ο οδηγός του γαϊδάρου μάς είναι γνωστός σαν Aucnus, και η μυθική του σημασία έχει διευκρινισθή από τον Bachofen· και το νεκρό σώμα που ζητάει από την Ψυχή να το βοηθήση μπορεί αμέσως να κατανοηθή ότι αντιπροσωπεύει τον κίνδυνο της κατοχής από τον νεκρό, από το προγονικό πνεύμα), και ας γυρίσουμε στο κεντρικό πρόβλημα του τελευταίου έργου της Ψυχής.

Η αποστολή της Ψυχής να αναζητήση την Περσεφόνη στον Άδη είναι ένα ηρωϊκό ταξίδι που, εάν επιτύχη, θα είναι αντίστοιχο με το νυχτερινό, θαλασσινό ταξίδι του ήλιου μέσα από το σκοτάδι του Κάτω Κόσμου. Οι προηγούμενοι άθλοι φαίνονται αδύνατοι και θα μπορούσαν να είχαν αποδειχθή μοιραίοι, για παράδειγμα, εάν η Ψυχή είχε πλησιάσει τα κριάρια του ήλιου το μεσημέρι. Ο θάνατος παραμονεύει σε κάθε έναν από τους «δύσκολους άθλους» του ήρωα, αλλά εδώ πρόκειται για τον δυσκολώτερο άθλο από όλους, που απαιτεί άμεση μάχη με τον θάνατο ή τον Κάτω Κόσμο.

Στο ξεκίνημα κάθε άθλου, η Ψυχή καταβάλλεται από μιαν απελπισία, στην οποία η αυτοκτονία φαίνεται πως είναι η μόνη λύση. Τώρα, αυτό το παράξενο μοτίβο μπαίνει σε ένα πλαίσιο με ιδιαίτερο νόημα. Με μια εκπληκτική στροφή, ο γάμος θανάτου για τον οποίον προοριζόταν δεν πραγματοποιήθηκε, αλλά την θέση του πήρε ο σκοτεινός παράδεισος του Έρωτα. Αλλά η ολοκλήρωση του γάμου- θανάτου, όπως είχε κηρύξει ο χρησμός του Απόλλωνα, είναι μια αρχετυπικά δοσμένη προϋπόθεση της σχέσης της με τον Έρωτα. Μέχρι τώρα η Ψυχή δεν έχει συνειδητοποιήσει αυτό το γεγονός, που εκδηλωνόταν μόνο στην επανερχόμενη τάση της να αυτοκτονήση. Το ταξίδι της προς την Περσεφόνη σημαίνει ότι θα πρέπει τώρα συνειδητά να κοιτάξη τον θάνατο κατάματα. Τώρα, στο τελευταίο στάδιο της ανάπτυξής της, αντιμετωπίζει αυτήν την κατάσταση του θανάτου μεταμορφωμένη, όχι πια σαν ένα άπειρο κορίτσι, αλλά σαν μια γυναίκα που αγαπά, που γνωρίζει, και που έχει δοκιμασθή.

Αυτό το «ταξίδι στα πέρατα» γίνεται δυνατό για την Ψυχή μόνον όταν, μέσω των άθλων της, έχει αποκτήσει μια συνειδητότητα που ξεπερνάει κατά πολύ την απλά ενστικτώδη γνώση την οποίαν είχε αρχικά. Χάρη στην ένωσή της με τις δυνάμεις που συμβολίζονται από τα μυρμήγκια , την καλαμιά και τον αετό, μπορεί να υιοθετήση την συνειδητή στάση που αντιπροσωπεύεται από «τον πύργο που βλέπει μακριά». Τώρα που η Ψυχή έχει συνειδητοποιήσει τον στόχο της, τώρα που έχει επιτύχει εγωϊκή σταθερότητα, δεν είναι πια πρόθυμη να ακολουθήση τις απλά φυσικές απαιτήσεις της ύπαρξής της, και είναι ικανή να διακρίνη τα τεχνάσματα των εχθρικών δυνάμεων. Κατορθώνει να επιστρέψη στην γη επειδή έχει αφομοιώσει την αρσενική-πνευματική ανυψωτική δύναμη του αετού, που της δίνει την ικανότητα να ανέβη προς τα επάνω από το σκοτάδι και να δη τα πράγματα «από ψηλά». Και το σύμβολο του υψωμένου προς τα επάνω πύργου σημαίνει ότι αυτή δεν είναι πια μια απλή ενστικτώδης δύναμη, αλλά ένα κτήμα, μια κατοχή.

Η Ψυχή στέλνεται από την Αφροδίτη στην Περσεφόνη, από την θεά του ανώτερου κόσμου στην θεά του κατώτερου κόσμου· αλλά και οι δύο είναι απλώς μορφές της μιας Μεγάλης Μητέρας, η οποία είναι εχθρική στην Ψυχή. Σπάνια η αρχετυπική ταύτιση της Αφροδίτης και της Περσεφόνης, που φαίνεται επανειλημμένα στις λατρείες τους, έχει γίνει τόσο φανερή όσο σε αυτήν την περίπτωση.

Η διάσπαση του πρωταρχικού αρχέτυπου σε ξεχωριστές θεότητες οδηγεί σε ατομικές λατρείες. Η συγχώνευση όλων των θηλυκών θεοτήτων σε μια, όπως γίνεται στον ύμνο του Απόλλωνα για την Ίσιδα, που οι λόγιοι εσφαλμένα τον θεώρησαν σαν προϊόν μιας μεταγενέστερης «συγκρητιστικής» σύλληψης, είναι απλώς μια ύστερη αντανάκλαση ενός αυθεντικού, αρχέγονου πλαισίου. Αυτό είναι ένα αρχετυπικό δεδομένο, που δεν περιορίζεται σε καμμιά κουλτούρα ή πολιτιστική σφαίρα. Η θιβετανική Βίβλος των Νεκρών (σημ: Εκδότης: Evans-Wentz) μας διδάσκει ότι οι ευμενείς και οι δυσμενείς θεοί είναι απλώς δύο όψεις του Ενός, και αυτό είναι η αλήθεια. Αυτό μπορεί να αποδειχθεί για την Βαβυλωνία και την Ινδία, καθώς και για την Αίγυπτο και την Ελλάδα.

Οι υπαινιγμοί για την νυχτερινή Αφροδίτη είναι βαθείς, αν κι αυτοί που έχουν σχέση με τη νύχτα του θανάτου μάλλον και όχι με την νύχτα του έρωτα παραβλέπονται σιωπηλά από την κλασσική παράδοση. Όμως ξέρουμε ότι στους Δελφούς λατρευόταν επίσης μια Αφροδίτη «των τάφων», «επιτυμβιδία». Στην ελληνική κάτω Ιταλία θαυμάσια μνημεία τέχνης μάς δείχνουν άμεσα πως η Περσεφόνη, θεά του Κάτω Κόσμου, μπορεί να πάρη την μορφή της Αφροδίτης, και ότι μια βαθειά θρησκευτική εμπειρία αντανακλούνταν στην πυθαγόρεια πίστη σε δύο Αφροδίτες: μια ουράνια και μια υπόγεια. Και η Αφροδίτη με την σειρά της είχε μια όψη Περσεφόνης και όπου αυτό ήταν γνωστό, στην ελληνική πόλη της Νότιας Ιταλίας Τάραντα π.χ., ονομαζόταν «Βασίλισσα» (Kerenhi: «Η κόρη του ήλιου», σ. 170).

Αν και ο τέταρτος άθλος μπορεί να ερμηνευθή μόνο στο πλαίσιο των Ελευσίνιων Μυστηρίων και της σχέσης Δήμητρας-Κόρης, που την έχω μεν εξετάσει αλλού (βλ. το έργο μου: «Η Μεγάλη Μητέρα», σ.σ. 305 κ.ε.), πρέπει να δώσουμε εδώ τουλάχιστον κάποια ένδειξη της περιοχής στην οποία εκτυλίσσεται αυτό το επεισόδιο.

Το περιεχόμενο της πράξης της Ψυχής ήταν ότι έσπασε την μητριαρχική σφαίρα, και με την γνώση της αγάπης της για τον Έρωτα μπήκε στην ψυχική σφαίρα, «την εμπειρία του θηλυκού που συναντάει», η οποία είναι η προϋπόθεση της θηλυκής εξατομίκευσης. Αναγνωρίσαμε τις εχθρικές, σκιώδεις αδελφές της Αφροδίτης σαν μητριαρχικές δυνάμεις. Αλλά με την επέμβαση της Αφροδίτης, η σύγκρουση μεταφέρθηκε από το προσωπικό στο υπερπροσωπικό επίπεδο.

Η Κόρη-Περσεφόνη και η Αφροδίτη-Δήμητρα είναι οι δύο μεγάλοι πόλοι και άξονες των κεντρικών γυναικείων μυστηρίων, των Ελευσινίων, για τη σχέση των οποίων με την ιστορία της Ψυχής θα έχουμε να πούμε περισσότερα. Στον τελευταίο της άθλο, η Ψυχή βρίσκεται ανάμεσα σε αυτούς τους δύο πόλους.

Οι πρώτοι τρεις άθλοι έκαναν φανερό ότι η σχεδιαζόμενη πτώση της Ψυχής περιβαλλόταν από την αρχέγονη στάση της μητριαρχίας. Πίσω από το «αδύνατο» της εκτέλεσης αυτών των άθλων βρισκόταν η χαρακτηριστική μητριαρχική αντίληψη μιας αρνητικής αρσενικής αρχής, που, όπως έλπιζε η Αφροδίτη, θα φαινόταν συντριπτική για την Ψυχή. Καθώς οι άθλοι ξετυλίγονταν, η αρνητική αρχή εκδηλωνόταν σαν αρσενική αταξία, το θανατηφόρο αρσενικό, και το απεριόριστο αρσενικό. Η προσπάθεια της Αφροδίτης να καταστρέψη την Ψυχή με αυτόν τον τρόπο φθάνει στο αποκορύφωμά της με τον τέταρτο άθλο.

Πρώτα πρέπει να διεισδύσουμε στο νόημα του κουτιού με την αλοιφή που η Ψυχή πρέπει να φέρη από την Περσεφόνη. Το έργο επιβάλλεται από την Αφροδίτη, την θανάσιμη εχθρά της Ψυχής· η αλοιφή της ομορφιάς, για την οποία στέλνεται η Ψυχή, προέρχεται από την Περσεφόνη· και όταν η Ψυχή ανοίγει το κουτί, καταλαμβάνεται από έναν θανατηφόρο ύπνο. Η ερμηνεία μας βασίζεται σε αυτά τα τρία δεδομένα.

Το υλικό της ομορφιάς μας φαίνεται πως αντιπροσωπεύει την αιώνια νεότητα της Περσεφόνης, την αιώνια νεότητα του θανάτου. Είναι η ομορφιά της Κόρης, η ομορφιά του « θανάσιμου ύπνου». Μας είναι γνωστή από τα παραμύθια της Ωραίας Κοιμωμένης και της Χιονάτης, που επίσης την καταδιώκει η Κακή Μητέρα, η μητριά, ή η γριά μάγισσα. Είναι η ομορφιά του γυάλινου φέρετρου, στο οποίο η Ψυχή αναμένεται να επιστρέψη, η στείρα, παγωμένη ομορφιά της απλής παρθενικότητας, χωρίς αγάπη για έναν άνδρα, όπως απαιτούσε η μητριαρχία. Αυτή η ομορφιά της ύπαρξης στο ασυνείδητο δίνει στο θηλυκό μια φυσική παρθενική τελειότητα. Αλλά αν διατηρηθή για πάντα, γίνεται ομορφιά θανάτου, ομορφιά της Περσεφόνης, που είναι απάνθρωπη, αφού η ύπαρξή της είναι μια ύπαρξη θεϊκής τελειότητας, χωρίς μοίρα, πόνο ή γνώση. Είναι μυστικός σκοπός της Αφροδίτης να κάνη την Ψυχή να «πεθάνη», για να την κάνη να επιστρέψη στο στάδιο της Κόρης-Περσεφόνης, που ήταν και δικό της πριν από την συνάντησή της με τον Έρωτα.

Εδώ είναι η παγίδα του ναρκισσισμού που απειλεί να καταβάλη την ψυχή. Η Αφροδίτη θέλει η Ψυχή να γυρίση προς τα πίσω, και από γυναίκα που αγάπησε τον Έρωτα, που «μεταφέρθηκε μακριά» από την αγάπη της γι’ αυτόν, να ξαναγίνη πάλι η παρθένα η αιχμαλωτισμένη σε ναρκισσιστική αγάπη του εαυτού της σαν μέσα σε ένα γυάλινο φέρετρο, που βλέπει μόνο το πρόσωπό της, και που η γυναικεία της φύση κοιμάται. (Σημ.: Ένα μυθολογικό παράδειγμα μιας τέτοιας οπισθοδρόμησης είναι ο θάνατος της Ευρυδίκης στο ποίημα του Rilke που αναφέραμε πιο πάνω. Το να βάλη την αλοιφή ομορφιάς της Περσεφόνης στα χέρια της η Ψυχή είναι ένα τέχνασμα πολύ αντάξιο της Αφροδίτης, με την τέλεια γνώση της γυναικείας ψυχής. Ποια γυναίκα θα μπορούσε να αντισταθή σε αυτόν τον πειρασμό., και ιδιαίτερα πώς μια Ψυχή θα μπορούσαμε να περιμένουμε ότι θα τον απορρίψη;)

Η Ψυχή «αποτυχαίνει», εάν μπορούμε να χαρακτηρίσουμε τα γεγονότα που αρχίζουν με το άνοιγμα του κουτιού σαν «αποτυχία της Ψυχής». Χωρίς να προσέξη την προειδοποίηση του πύργου, όπως και πιο πριν την προειδοποίηση του Έρωτα, ανοίγει το κουτί και πέφτει σε έναν θανατηφόρο ύπνο. Όλα όσα είχε κερδίσει μέχρι αυτήν την στιγμή με τους δύσκολους άθλους και τους κόπους της φαίνονται χαμένα. Πέφτοντας στον ύπνο του θανάτου, επιστρέφει στην Περσεφόνη με τον τρόπο της Ευρυδίκης όταν ο Ορφέας κοίταξε πίσω του.. Κυριευμένη από την θανάσιμη όψη της ίδιας της Αφροδίτης, γίνεται η κόρη Περσεφόνη, που μεταφέρεται στον Κάτω Κόσμο, όχι από τον Άδη, τον αρσενικό νυμφίο του θανάτου, αλλά από την νικήτρια Μεγάλη Μητέρα σαν μητέρα του θανάτου.

Αλλά ακριβώς όπως το τέχνασμα της Δήμητρας ενάντια στον Άδη δεν είχε πλήρη επιτυχία, επειδή η Κόρη είχε ήδη μπη σ’ έναν δεσμό με τον Άδη και είχε φάει από το σύμβολο της γονιμότητας, το ρόδι, έτσι και η προσπάθεια της Αφροδίτης να κάνη την Ψυχή να επιστρέψη στο στάδιο της μητριαρχίας είναι μάταιη. Γιατί η Ψυχή είναι έγκυος, και η γονιμοποίησή της από τον Έρωτα, όπως θα δείξουμε αργότερα, είναι σύμβολο του βαθιού ατομικού δεσμού της με αυτόν. Η Ψυχή δεν ενδιαφέρεται για την γονιμότητα της φύσης – που είναι το μόνο πράγμα που ενδιαφέρει την Αφροδίτη – αλλά για την γονιμότητα της ατομικής συνάντησης. Είναι προφανές ότι η ανεξαρτησία της Ψυχής αρχίζει την περίοδο της εγκυμοσύνης της. Ενώ στην μητριαρχική σφαίρα η εγκυμοσύνη οδηγεί σε μιαν επανένωση μητέρας και κόρης (σημ.: Οι παρατηρήσεις του Kerényi πάνω στα Ελευσίνια Μυστήρια – στο έργο του : «Οι ψυχολογικές μορφές της Κόρης» – πρέπει να συμπληρωθούν από μια ψυχολογική ερμηνεία, που δείχνει ότι αυτά τα γυναικεία μυστήρια είναι τα κεντρικά μυστήρια της μητριαρχικής κοσμοαντίληψης – βλέπε επίσης το έργο μου: «Η Μεγάλη Μητέρα:, σ.σ. 305 κ.ε.), εδώ το ξύπνημα της Ψυχής στην ανεξαρτησία, που αρχίζει με την εγκυμοσύνη της, την οδηγεί προς την ατομικής της σχέση με τον Έρωτα, προς την αγάπη και την συνειδητότητα.

Το ευτυχισμένο τέλος που ακολουθεί, ο Έρωτας που έρχεται να ξυπνήση την Ψυχή, δεν είναι ένα τυπικό επεισόδιο «από μηχανής θεού», όπως μπορεί να φανή στην αρχή, αλλά είναι γεμάτο από βαθύ νόημα, και είναι – αν το καταλάβουμε σωστά – η πιο ευφυής στροφή σε αυτήν την ευφυέστατη μυθική ιστορία.

Ποια ήταν ή αιτίας της «αποτυχίας» της Ψυχής, γιατί «αποτυχαίνει» ακριβώς τώρα, στο τέλος, αφού άντεξε τόσα πολλά και δοκιμάσθηκε σε τόσες καταστάσεις; Είναι μόνο μια ακατανόητη, αξιοθρήνητη θηλυκή περιέργεια ανάμεικτη με ματαιδοξία που την εμποδίζει απ’ το να εκπληρώση την αποστολή της σαν αγγελιαφόρου των καλλυντικών αναγκών της θεάς και την αναγκάζει να ανοίξει το κουτί, από το οποίο εξαρτάται ολόκληρη η μοίρα της; Γιατί η Ψυχή αποτυχαίνει, προσανατολισμένη όπως είναι από τον πύργο που βλέπει μακριά, προικισμένη με μιαν αναπτυγμένη συνειδητότητα και ένα σταθεροποιημένο εγώ, που έχουν αποδειχθή ικανά για το ταξίδι του θανάτου στον Κάτω Κόσμο;

Η ψυχή αποτυχαίνει, πρέπει να αποτύχη, γιατί είναι μια θηλυκή ψυχή. Αλλά, αν και δεν το γνωρίζει, είναι ακριβώς αυτή η αποτυχία που φέρνει την νίκη της.

(συνεχίζεται)

Aμέθυστος

>ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ Στον Μύθο της Ψυχής και του Έρωτα(6)

>

Συνέχεια από : ΣΑΒΒΑΤΟ, 19 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2011
E R I C H  N E U M A Ν N
Η ΨΥΧΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΘΗΛΥΚΟΥ

Επιφανειακά ο τρίτος άθλος φαίνεται άσχετος με αυτό το πλαίσιο. Η Αφροδίτη στέλνει την Ψυχή να γεμίση ένα κρυστάλλινο δοχείο με το νερό της πηγής που τρέφει την Στύγα και τον Κωκυτό, τους ποταμούς του Κάτω Κόσμου. Η επιχείρηση μοιάζει τελείως ανέλπιδη. Η πηγή ξεκινάει από τον υψηλότερο βράχο ενός τεράστιου βουνού· φρουρείται από αιώνια, ακοίμητα φίδια, και η Ψυχή αποθαρρύνεται ακόμη περισσότερο από το ίδιο το ρεύμα, που της μουρμουρίζει: «Ε! Πρόσεχε!». Εδώ ο από μηχανής θεός είναι ο αετός του Δία, που είχε αρπάξει τον Γανυμήδη και που, ενθυμούμενος την βοήθεια που του είχε δώσει ο Έρωτας σε αυτήν την περίπτωση, έρχεται σε βοήθεια της Ψυχής.

Ο άθλος είναι μια παραλλαγή της αναζήτησης του νερού της ζωής, της πολύτιμης ουσίας που είναι δύσκολο να αποκτηθή. Δεν αναφέρεται πουθενά τί ιδιότητες έχει το νερό της πηγής μας, ούτε κάν γίνεται υπαινιγμός ότι πρόκειται για κάποιο ιδιαίτερο είδος νερού. Επομένως μπορούμε να υποθέσουμε ότι το μυστικό δεν βρίσκεται στην ποιότητα του νερού, αλλά στην ιδιαίτερη δυσκολία απόκτησής του. Το κύριο χαρακτηριστικό αυτής της πηγής είναι ότι ενώνει το επάνω και το κάτω· είναι το ουροβορικό κυκλικό ρεύμα που τρέφει τα βάθη του Κάτω Κόσμου, και ανεβαίνει πάλι προς τα επάνω για να ξεπεταχθή από τον υψηλότερο βράχο του «τεράστιου βουνού». Το πρόβλημα είναι να συγκεντρωθή σε ένα δοχείο το νερό αυτής της πηγής, που συμβολίζει το ρεύμα της ζωτικής ενέργειας, έναν Ωκεανό ή έναν … σε μειωμένη μυθική κλίμακα. Η Αφροδίτη θεωρεί το έργο ανέλπιδο, επειδή κατά τη γνώμη της το νερό της ζωής δεν είναι δυνατόν να πιασθή, είναι αιώνια κίνηση, αιώνια αλλαγή, δημιουργία, γέννηση και θάνατος. Η ουσιαστική ιδιότητα αυτού του νερού είναι ακριβώς ότι δεν μπορεί να αιχμαλωτισθή. Η ψυχή λοιπόν, σαν ένα θηλυκό δοχείο, διατάζεται να χωρέση το νερό, να δώση μορφή και ακινησία σε αυτό που είναι άμορφο και ρευστό· σαν δοχείο εξατομίκευσης, σαν υδρία μαντάλα, καλείται να ξεχωρίση μια σχηματοποιημένη ενότητα από την ρέουσα ενέργεια της ζωής, να δώση μορφή στην ζωή.

Εδώ γίνεται φανερό ότι, εκτός από το γενικό του νόημα της απεριόριστης ενέργειας του ασυνείδητου, το ρευστό της ζωής έχει έναν ιδιαίτερο συμβολισμό σε σχέση με την ψυχή. Σαν ύλη που γεμίζει την υδρία-μαντάλα αυτό το ρεύμα είναι αρσενικό γονιμοποιό, όπως η αρχετυπική γονιμοποιός δύναμη αναρίθμητων ποταμών θεών σε όλον τον κόσμο. Σε σχέση με την θηλυκή ψυχή, είναι η κατακλυστική αρσενική-θεϊκή δύναμη αυτού που διεισδύει για να γονιμοποιήση, δηλαδή του πατρικου ουροβόρου. Το άλυτο πρόβλημα που η Αφροδίτη βάζει στην Ψυχή, και που η Ψυχή λύνει, είναι να περιβάλη αυτήν την δύναμη χωρίς να συντριβή απ’ αυτήν.

Για καλύτερη κατανόηση αυτού του θέματος, πρέπει να ερμηνεύσουμε τα διάφορα σύμβολα που εμφανίζονται μέσα στο κείμενο. Τί σημαίνει ότι ο αετός θα πρέπει να κάνη δυνατή την εκτέλεση αυτού του άθλου;. Γιατί ο αετός, αυτό το αρσενικό πνευματικό σύμβολο, που ανήκει στον Δία και στο βασίλειο του αέρα; Και γιατί, συγκεκριμένα, «ο αετός του Γανυμήδη», που μετέφερε τον διαλεχτό του Δία στον Όλυμπο; Εδώ πολλά μοτίβα φαίνεται να διαπλέκωνται, αλλά όλα συμβάλλουν στην διασάφηση της κατάστασης της Ψυχής στην διαμάχη της με την Αφροδίτη.

Κατ’ αρχήν, υπάρχει ένας προφανής παραλληλισμός ανάμεσα στον Γανυμήδη και την Ψυχή. Και οι δύο είναι ανθρώπινα πλάσματα που αγαπιούνται από τους θεούς, και οι δύο στο τέλος μεταφέρονται στον Όλυμπο σαν γήινοι-ουράνιοι σύντροφοι των θεϊκών τους αγαπημένων. Αυτός είναι ο πρώτος υπαινιγμός για την συμπάθεια του Δία για την Ψυχή, που αποφασίζει την τελική έκβαση της ιστορίας . Παίρνει το μέρος του γιου του, του Έρωτα, από την μια μεριά από αρσενική συμπάθεια, επειδή γνωρίζει και αυτός τί σημαίνει η αιχμαλωσία από τον Έρωτα, και από την άλλη σαν διαμαρτυρία ενάντια στην Μεγάλη θεά, που σαν Ήρα, προσπαθεί να περιορίση την ελευθερία του άνδρα της να ερωτεύεται, και σαν Αφροδίτη προσπαθεί να περιορίοση τον γιό της με τον ίδιο τρόπο.

Δεν είναι τυχαίο το ότι η ομοφυλοφιλική ερωτική σχέση του Δία και του Γανυμήδη έρχεται σε βοήθεια του Έρωτα και της Ψυχής. Αλλού (στο βιβλίο μου: «Καταγωγή και ιστορία του ανθρώπινου συνειδητού», σ.96 κ.ε.) δείξαμε ότι τα ομοφυλοφιλικά αρσενικά ζευγάρια ενεργούν σαν «αγωνιστές» στον πόλεμο της απελευθέρωσης από την κυριαρχία της Μεγάλης Μητέρας. Και εδώ ο Έρωτας πρέπει να απελευθερωθή από τη θέση του γιου-εραστή πριν μπορέση να μπη σε μιαν ελεύθερη και ανεξάρτητη σχέση με την Ψυχή.

Δεν είναι άσχετο με ό,τι έχει συμβεί πριν, το ότι η αρσενικά πνευματική πλευρά, που κεντρικό της σύμβολο είναι ο αετός, έρχεται σε βοήθεια της Ψυχής σε αυτόν τον τρίτο άθλο. Ο δεύτερος άθλος, σύμφωνα με την ερμηνεία μας ήταν τον «ημέρωμα» της εχθρικής αρσενικής αρχής στο ερωτικό δέσιμο αυτού που θα μπορούσε να είχε γίνει καταστρεπτικό με την μορφή του πατρικού ουροβόρου. Αυτή ακριβώς η συμφιλίωση με το αρσενικό δίνει στην Ψυχή την ικανότητα να έρθη σε επικοινωνία με τον αρσενικό πνευματικό κόσμο του αετού του Γανυμήδη. Στον πρώτο άθλο, οι ενστικτώδεις δυνάμεις της φύσης είχαν δράσει «ασυνείδητα», πράγματι, στην τακτοποίηση και στο ξεχώρισμα· στον δεύτερο άθλο, η Ψυχή κατάφερε να αποφύγη την συντριπτική επίθεση του αρσενικού πνεύματος, και να πάρη απ’ αυτό ό,τι είναι αναγκαίο και καρποφόρο γι’ αυτήν, δηλαδή τις τρίχες του χρυσού μαλλιού. Στον τρίτο άθλο, περνάει από ένα ακόμη στάδιο ανάπτυξης. Η πνευματική αρχή που την βοηθάει, ο αετός του αρσενικού πνεύματος, που βλέπει από ψηλά την λεία του και την αρπάζει, της δίνει την ικανότητα να χωρέση λίγο από το ζωντανό ρεύμα της ζωής και να του δώση μορφή. Ο αετός που κρατάει το δοχείο συμβολίζει με βαθύ τρόπο την ήδη ανδρόγυνη πνευματικότητα της Ψυχής, που την ίδια στιγμή «δέχεται» σαν γυναίκα, δηλαδή χωράει σαν ένα δοχείο και συλλαμβάνει, αλλά και συγχρόνως αντιλαμβάνεται και γνωρίζει όπως ένας άνδρας. Η κυκλική δύναμη αυτού του ρεύματος της ζωής, που βιώνεται από την θηλυκή ψυχή σαν αρσενικό- γονιμοποιό και συντριπτικό, ανήκει στο προ-μορφοποιητικό στάδιο, που ορίζουμε σαν πατρικό ουροβόρο. Η εκτυφλωτική, καταστρεπτική του λάμψη συμβολίζεται με τα κριάρια του ήλιου, ενώ η απεριόριστη, κατακλυστική ενέργειά του ενσαρκώνεται στο κυκλικό ρεύμα. Η αρσενική αρχή του αετού επιτρέπει στην Ψυχή να πάρη ένα μέρος του χωρίς να καταστραφή.

Στην μια περίπτωση, μια τούφα από μαλλί αποσπάται από την πληρότητα του φωτός· στην άλλη, μερικές σταγόνες νερού αφαιρούνται από την πληρότητα του ρεύματος. Και τα δυο σύμβολα, σε διαφορετικά επίπεδα, σημαίνουν ότι η Ψυχή μπορεί να δεχθή και να αφομοιώση το αρσενικό και να του δώση μορφή, χωρίς να καταστραφή από την συντριπτική δύναμη του θείου.

Επειδή η Ψυχή είναι γεννημένη από την γη, μπορεί να δεχθή και να δώση μορφή μόνο σε ένα μέρος του απείρου που βρίσκεται μέσα στις δυνατότητές της, αλλά αυτό ακριβώς είναι που της ταιριάζει και την κάνει ανθρώπινη. Αυτή η ικανότητα του μορφοποιητικού περιορισμού είναι η βάση της αρχής της εξατομίκευσης που υλοποιεί η Ψυχή. Ορίζοντας τον σωρό των ανακατωμένων σπόρων στον πρώτο άθλο, την καταστρεπτική αρσενική λαμπρότητα στον δεύτερο, και την γονιμοποιό ενέργεια στον τρίτο σαν πατρικό ουροβόρο, είχαμε κατά νου την συντριπτική θεϊκή δύναμη του αρσενικού. Αλλά, αν εξετασθούν από πιο κοντά, αυτές οι τρείς εκδηλώσεις μπορεί επίσης να λεχθή ότι είναι εκδηλώσεις του Έρωτα σαν δράκου-τέρατος. Γιατί η γονιμοποίηση, η εκτυφλωτική ακτινοβολία και η δυναμικότητα είναι τρία στάδια της ικανότητάς του, τρεις μορφές της πραγματικότητάς του.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, η «εξαφάνιση του Έρωτα» παίρνει ένα νέο και μυστηριώδες νόημα. Φαινομενικά, ο Έρωτας εξαφανίζεται επειδή η ψυχή παράκουσε την εντολή του· στο επόμενο, βαθύτερο επίπεδο, επιστρέφει «στην μητέρα», γιατί αυτό συμβολίζεται από το κυπαρίσσι, δέντρο της Μεγάλης Μητέρας, στο οποίο κάθεται σαν ένα πουλί, και από την επιστροφή του στην αιχμαλωσία, στο παλάτι της Αφροδίτης. Αλλά στο πιο βαθύ επίπεδο πρέπει να κατανοήσουμε ότι ο Έρωτας εξαφανίζεται επειδή η Ψυχή με το λυχνάρι της δεν μπόρεσε να τον αναγνωρίση σαν αυτό που «πραγματικά» είναι. Στην συνέχεια φαίνεται ότι ο Έρωτας τής αποκαλύπτει την πραγματική του μορφή μόνον σταδιακά, στην πορεία της δικής της ανάπτυξης. Η εκδήλωσή του εξαρτάται από αυτήν, μεταμορφώνεται μαζί με την ψυχή και μέσω αυτής. Με κάθε έναν από τους άθλους, αυτή αντιλαμβάνεται – χωρίς να το γνωρίζει – μια νέα κατηγορία της πραγματικότητάς του.

Ο ι άθλοι που κάνει είναι γι’ αυτόν μια ευθύγραμμη αύξηση της αυτοσυνειδησίας της, αλλά επίσης και της συνείδησης που έχει του Έρωτα. Ακριβώς επειδή αυτό συμβαίνει σταδιακά, και επειδή η Ψυχή καταφέρνει να μην καταστραφή από την συντριπτική δύναμη του θείου που είναι επίσης ο Έρωτας, γίνεται με κάθε άθλο πιο σίγουρη και πιο ικανή μπροστά στην θεϊκή δύναμη και μορφή του Έρωτα.

Με την βοήθεια ακριβώς του αετού, του ασυνείδητου αρσενικού πνεύματος, η Ψυχή εκτελεί τον άθλο της εξατομίκευσης στον οποίον η Αφροδίτη ειρωνικά την είχε παρασύρει. Αυτό είναι το εκπληκτικό με την ανάπτυξη της Ψυχής: το ότι είναι μια ανάπτυξη π ρ ο ς την συνειδητότητα, που συνοδεύεται σε όλη της την πορεία α π ό την συνειδητότητα. Αλλά με αυτήν οι ασυνείδητες δυνάμεις παίζουν έναν πολύ πιο εμφανή ρόλο από ό,τι στην ανάπτυξη της αρσενικής συνειδητότητας· η ανεξάρτητη δραστηριότητα της Ψυχής σαν εγώ είναι λιγότερο ισχυρή από ό,τι οι αντίστοιχες δραστηριότητες την αρσενικών ηρώων, όπως για παράδειγμα του Ηρακλή ή του Περσέα. Αλλά η ανεξάρτητη δραστηριότητας της ασυνείδητης ολότητάς της, στην οποία υποτάσσεται, είναι εκπληκτικά δυναμική.

Είναι χαρακτηριστικό για τους «άθλους της Ψυχής» το ότι το στοιχείο της σχέσης, δηλαδή το στοιχείο του Έρωτα, όλο και περισσότερο συνοδεύεται από ένα αρσενικό πνευματικό στοιχείο, που στην αρχή είναι ασυνείδητο, αλλά σταδιακά αναπτύσσεται σε μια συνειδητή στάση.

Επειδή πρέπει να ερμηνεύσουμε τη δράση «με βάση το υποκείμενό της», πρέπει να εννοήσουμε τα βοηθητικά ζώα σαν δυνάμεις στο εσωτερικό της ψυχής. Αλλά η Ψυχή η ίδια είναι που ενεργεί, έστω και αν οι πράξεις της εκτελούνται από δυνάμεις που βρίσκονται μέσα της· παρόλο που, όπως λέγεται στην δημιουργική διαδικασία, όχι το εγώ αλλά εσωτερικές δυνάμεις δίνουν την δυναμικότητα, υπάρχει μια βάση στο να αποδίδουμε την πράξη στο υποκείμενο, μέσα στο οποίο ενεργούν αυτές οι δυνάμεις.

Η διαδικασία για εξατομίκευση της ψυχής είναι μια σχηματοποίηση μέχρι τότε αδιαμόρφωτων ουροβορικών δυνάμεων. Στην αρχή ζη κάτω από τα μάτια του Έρωτα-δράκοντα, σε τέλεια συνειδητότητα, στο στάδιο του έλους του Bachofen· εδώ ο ουροβορικός κύκλος λειτουργεί στο σκοτάδι, χωρίς να διασπάται από κάποια συνειδητότητα, χωρίς να διαταράσσεται και να ενοχλείται από κανέναν φωτισμό. Είναι η «ζωή» καθ’ εαυτή, μια ζωή ορμών στον σκοτεινό αισθησιακό παράδεισο του δράκοντα, ένας κύκλος που αρχίζει και τελειώνει στο σκοτάδι του ασυνειδήτου. Η πράξη της Ψυχής σπάζει τον κύκλο για πάντα. Γίνεται μια εισβολή από φως και συνειδητότητα· η ατομική σχέση και αγάπη παίρνουν τη θέση του ανώνυμου πάθους και του σκοτεινού εναγκαλισμού της απλής ορμής.

Εάν αναγνωρίσουμε την ανάπτυξη της Ψυχής σαν μια αρχετυπική διαδικασία, η κρυστάλλωση Ψυχή – Έρωτας γίνεται το αρχέτυπο της σχέσης ανάμεσα στον άνδρα και τη γυναίκα. Η φάση της καταβρόχθισής τους στον σκοτεινό παράδεισο του ασυνειδήτου αντιστοιχεί στην αρχική ουροβορική κατάσταση της ύπαρξης της ψυχής. Είναι η φάση της ψυχικής ταυτότητας, στην οποία όλα τα πράγματα είναι ενωμένα μαζί, συγκεχυμένα και αξεδιάλυτα μπερδεμένα (Σημ. Βλέπε στο βιβλίο μου: Καταγωγή και ιστορία του ανθρώπινου συνειδητού», σ.σ. 5 κ.ε.), όπως στο στάδιο της p a r t i c i p a t i o n m y s t i q u e (μυστικής συμμετοχής). Η ψυχική ζωή βρίσκεται σε μια φάση σκοτεινού, δηλαδή ασυνείδητου μείγματος, ασυνείδητης διέγερσης, εναγκαλισμού και γονιμοποίησης. Και ο συμβολισμός της Ψυχής που ενώνεται με τον Έρωτα στο σκοτάδι, ταιριάζει εξαιρετικά με αυτόν τον καθολικό συσχετισμό των περιεχομένων στο συλλογικό ασυνείδητο.

Η ενέργεια της Ψυχής, όπως είδαμε, φέρνει μαζί της μια νέα ψυχική κατάσταση. Η αγάπη και το μίσος, το φως και το σκοτάδι, το συνειδητό και το ασυνείδητο έρχονται σε σύγκρουση μεταξύ τους. Αυτή είναι η φάση του διαχωρισμού των αρχικών γονέων, στην οποία η αρχή της αντίθεσης έρχεται στο φως. Το φως της συνειδητότητας, με την αναλυτική και διαχωριστική δύναμή του, εισβάλλει στην προηγούμενη κατάσταση και μεταμορφώνει την ασυνείδητη ταυτότητα σε μια πολική σχέση αντιθέτων. Αλλά αυτή η αντίθεση έχει κρυσταλλωθή στο ασυνείδητο της Ψυχής πριν ακόμη από την πράξη της· στην πραγματικότητα, την οδήγησε σ’ αυτήν την ενέργεια.

Ο εναγκαλισμός του Έρωτα και της Ψυχής στο σκοτάδι αντιπροσωπεύει την στοιχειώδη αλλά ασυνείδητη έλξη μεταξύ των αντιθέτων, που απρόσωπα δίνει την ζωή, αλλά που δεν είναι ακόμη συνειδητή. Αλλά ο ερχομός του φωτός κάνει τον Έρωτα «ορατό», εκφράζει το φαινόμενο της ψυχικής αγάπης, δηλαδή κάθε ανθρώπινης αγάπης, σαν την ανθρώπινη και υψηλότερη μορφή του αρχέτυπου της σχέσης: ένας θεϊκός Έρωτας ενωμένος με μια θεϊκή ψυχή.

Η ατομική αγάπη της ψυχής για τον Έρωτα σαν αγάπη στο φως, δεν είναι μόνο ένα ουσιαστικό στοιχείο, είναι τ ο ουσιαστικό στοιχείο στην θηλυκή εξατομίκευση. Η θηλυκή εξατομίκευση και η πνευματική ανάπτυξη του θηλυκού – και σε αυτό ακριβώς βρίσκεται η βασική σημασία του μύθου – πάντοτε διενεργούνται μέσω της αγάπης. Μέσω του Έρωτα, μέσω της αγάπης της γι’ αυτόν, η Ψυχή αναπτύσσεται όχι μόνο ως προς αυτόν, αλλά και ως προς τον εαυτό της.

Ο νέος παράγοντας που αναδύεται μαζί με την ανεξαρτησία της αγάπης της Ψυχής, και τον οποίο η Αφροδίτη έχει θεωρήσει σαν κάτι αδύνατο, είναι ότι μια θηλυκή ύπαρξη θα μπορούσε να έχη «μια γενναία καρδιά, και σοφία πάνω από την σοφία των γυναικών». Η Αφροδίτη δεν αναγνωρίζει σε καμμιά γυναίκα την δυνατότητα να έχη αυτά τα αρσενικά χαρακτηριστικά. Αυτό που λέγεται για την ενέργεια της Ψυχής, να φέρη φως, ισχύει για την ίδια την Ψυχή. Με την Ψυχή «το θάρρος παραμέρισε την αδυναμία του φύλου της». Αλλά το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ανάπτυξης της Ψυχής είναι ότι πετυχαίνει την αποστολή της όχι άμεσα αλλά έμμεσα, ότι εκτελεί τους άθλους της με την βοήθεια του αρσενικού, αλλά όχι, όχι σαν μια αρσενική ύπαρξη. Γιατί αν και είναι υποχρεωμένη να αναπτύξη την αρσενική πλευρά της φύσης της, παραμένει πιστή στην θηλυκότητά της. Αυτό φαίνεται ίσως πιο καθαρά στον τελευταίο άθλο που της επιβάλλει η Αφροδίτη.

(συνεχίζεται)

Aμέθυστος

>ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ Στον Μύθο της Ψυχής και του Έρωτα (5)

>

Συνέχεια από : KYΡIAKH, 13 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2011
E R I C H   N E U M A Ν N
Η ΨΥΧΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΘΗΛΥΚΟΥ

Στον θυμό της η Αφροδίτη στρέφεται στην Δήμητρα και την Ήρα, οι οποίες δεν δίνουν την υποστήριξή τους ούτε σ’ αυτήν ούτε στην Ψυχή, όταν τις καλεί σε βοήθεια.. Παραμένουν ουδέτερες στην σύγκρουση που έχει ξεσπάσει στο βασίλειο του θηλυκού, στο οποίο και αυτές ανήκουν. Κατά βάση ανήκουν στην Αφροδίτη, η τριπλή τους δύναμη αντιπαρατίθεται στην Ψυχή, αλλά ο φόβος του Έρωτα τις συγκρατεί.

Όταν η Ψυχή παραιτείται από την φυγή της από την Αφροδίτη, που είναι στην πραγματικότητα μια αναζήτηση του Έρωτα, και παραδίδεται στην θεά, είναι προετοιμασμένη για «σίγουρο θάνατο».

Το σχέδιο της Αφροδίτης να εξολοθρεύση την Ψυχή περιστρέφεται γύρω από τους τέσσερεις άθλους που της επιβάλλει. Εκτελώντας αυτούς τους τέσσερεις παράξενους και δύσκολους άθλους για χάρη της Αφροδίτης, η Ψυχή γίνεται ένας θηλυκός Ηρακλής· η πεθερά της παίζει τον ίδιο ρόλο με την μητρυιά του Ηρακλή. Και στις δύο περιπτώσεις, η Κακή Μητέρα παίζει τον ρόλο του πεπρωμένου, και πάλι στις δύο περιπτώσεις αυτό το πεπρωμένο οδηγεί σε ηρωισμό και «αξιομνημόνευτες πράξεις». Για εμάς είναι ουσιαστικό να παρατηρήσουμε πως ο ηρωισμός του θηλυκού διαφέρει απ’ αυτόν του αρσενικού.

Οι άθλοι που επέβαλε η Αφροδίτη στην Ψυχή φαίνονται εκ πρώτης όψεως να μην έχουν ούτε νόημα ούτε τάξη. Αλλά μια ερμηνεία, βασισμένη πάνω σε μια κατανόηση του συμβολισμού του ασυνειδήτου, δείχνει πως ακριβώς το αντίθετο ισχύει.

Ο πρώτος άθλος, να ξεχωρίση έναν τεράστιο σωρό από κριθάρι, κεχρί, σπόρους παπαρούνας, ρεβίθια, φακές και φασόλια, μας είναι γνωστό από την ιστορία της Σταχτοπούτας και από πολλά άλλα παραμύθια. (Σημ: Η ερμηνεία μας για τους άθλους της Ψυχής είναι το προϊόν μιας συλλογικής προσπάθειας. Προήλθε από ένα σεμινάριο στο Τελ-Αβίβ, στο οποίο ο συγγραφέας ανέπτυξε το θέμα της «ψυχολογίας του θηλυκού», στο οποίο θέμα ανήκει το κεφάλαιο για την Ψυχή. Πολύτιμες προσθήκες έγιναν επίσης από τα μέλη μιας σειράς διαλέξεων πάνω στην ιστορία της Ψυχής στο Ινστιτούτο C.G.Jung, στη Ζυρίχη. Εδώ θα ήθελα να ευχαριστήσω τα μέλη αυτών των σεμιναρίων, που η συνεργασία τους μου έδωσε την δυνατότητα να ερμηνεύσω αυτό το κομμάτι της ιστορίας, που στην αρχή μου φάνηκε ακατανόητο. Θ ήθελα επίσης να ευχαριστήσω τον Dr Jung και την κ. Jung για τα χρήσιμα σχόλιά τους στο χειρόγραφό μου). Η Αφροδίτη διατάζει αυτόν τον άθλο με τα κυνικά λόγια: « Δεν μπορώ να καταλάβω πώς μια τόσο απαίσια υπηρέτρια όπως εσύ θα μπορούσε να βρη κάποιον τρόπο να προσελκύση εραστές, παρά μόνο κάνοντας την δούλα· γι’ αυτό τώρα μόνη μου θα δοκιμάσω την αξία σου». Εδώ η Αφροδίτη μιλάει σαν μια στρίγγλα, και μάλιστα μια πολύ σκληρή και κακιά στρίγγλα. Το σημειώνουμε αυτό όχι εξ αιτίας ηθικής αγανάκτησης, αλλά επειδή αυτό το χρώμα στην διήγηση αποκαλύπτει το βάθος της σύγκρουσης. Αυτό που μας ενδιαφέρει δεν είναι να τονίσουμε την κακότητα της Αφροδίτης, αλλά το μίσος μιας θεάς και βασίλισσας που απειλείται στον ίδιο τον πυρήνα της ύπαρξής της.

Προφανώς η Αφροδίτη νομίζει ότι αυτός ο πρώτος άθλος είναι αδύνατον να εκτελεσθή. Συνίσταται στο ξεχώρισμα ενός απελπιστικά μπερδεμένου σωρού από σπόρους. Ο σωρός των σπόρων αρχικά συμβολίζει ένα ουροβορικό μείγμα που αντιστοιχεί στο αρσενικό στοιχείο, δηλαδή ένα ανακάτωμα τυπικό για το στάδιο του έλους του Bachofen. (Σημ.: Ο «εταιρισμός» του Bachofen θα πρέπει να εννοηθή σαν ένα ψυχικό στρώμα και φάση, δηλαδή η ουροβορική φάση που χαρακτηρίζεται από την σχέση της ταυτότητας, όχι σαν ένα ιστορικό ή κοινωνικό δεδομένο). Τα πλάσματα που έρχονται σε βοήθεια της Ψυχής δεν είναι τα περιστέρια, τα πουλιά της Αφροδίτης, που πολλούς αιώνες αργότερα έρχονται σε βοήθεια της Σταχτοπούτας, αλλά τα μυρμήγκια, οι μυρμιδόνες, τα «γρήγορα πλάσματα της γης, της μητέρας των πάντων».

Τί σημαίνει το ότι η Ψυχή, βοηθούμενη από τα μυρμήγκια, πετυχαίνει να βάλη τάξη στο αρσενικό ανακάτωμα; Ο Kerényi (στο: ¨Ο αρχαϊκός άνθρωπος και τα Μυστήρια», εκ.1947) τόνισε τον αρχέγονο ανθρώπινο χαρακτήρα των γεννημένων από τη γη λαών των μυρμηγκιών και την σύνδεσή του με το αυτόχθονο, δηλαδή την γεννημένη από την γη φύση της ζωής και ιδιαίτερα του ανθρώπου.

Εδώ όπως πάντα τα βοηθητικά ζώα είναι σύμβολα του κόσμου των ενστίκτων. Όταν σκεφθούμε ότι τα μυρμήγκια μάς είναι γνωστά από τα όνειρα σαν ένα σύμβολο που σχετίζεται με το νευροφυτικό σύστημα, αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε γιατί αυτές οι χθόνιες δυνάμεις, αυτά τα πλάσματα τα γεννημένα από την γη, είναι ικανά να τακτοποιήσουν τους αρσενικούς σπόρους της γης. Η ψυχή αντιμετωπίζει την σύγχυση της Αφροδίτης με μια ενστικτώδη διακριτική αρχή. Ενώ η Αφροδίτη επιμένει στην γονιμότητα του ελώδους σταδίου, που αντιπροσωπεύεται επίσης από τον Έρωτα με την μορφή ενός δράκοντα, ενός φαλλικού ερπετού-τέρατος, η Ψυχή κατέχει μέσα της μιαν ασυνείδητη αρχή που την κάνει ικανή να επιλέγη, να μετακινή, να συσχετίζη και να αξιολογή, και έτσι να βρίσκη τον δρόμο της στο μέσο της σύγχυσης του αρσενικού. Σε αντίθεση με την μητριαρχική θέση της Αφροδίτης, για την οποία το αρσενικό είναι ανώνυμο – και αυτή η θέση είναι θεμελιακή, όπως δείχνουν οι τελετές της Ιστάρ, για παράδειγμα, και πολλά μυστήρια – η Ψυχή, ήδη από τον πρώτο της άθλο, έχει φθάσει στο τέλος της επιλογής. Ακόμη και σε αυτό το σκοτεινό στάδιο βοηθείται από ένα ένστικτο διάκρισης, που φωτίζει την κατάστασή της με το «φώς της φύσης».

Αυτό μας οδηγεί σε μια περισσότερο καθολική ερμηνεία του άθλου. Ο ανάμεικτος σωρός από σπόρους, καρπούς και σπέρματα παριστάνει επίσης το ακατάστατο μείγμα από γόνιμες προδιαθέσεις και δυνατότητες που είναι παρούσες στην θηλυκή φύση όπως την καταλαβαίνει η Αφροδίτη. Η πράξη της Ψυχής βάζει τάξη σ’ αυτές, και έτσι για πρώτη φορά τους δίνει την δυνατότητα να αναπτυχθούν. Μια ασυνείδητη πνευματική αρχή ήδη εργάζεται μέσα στην Ψυχή. Εργάζεται γι αυτήν, και βάζοντας σε τάξη το υλικό, το κάνει χρήσιμο γι αυτήν.

Με άλλα λόγια, η ανάπτυξη της ψυχής δεν πηγαίνει αντίθετα προς το ασυνείδητο και τα ένστικτα, τις «δυνάμεις της γης». Αντιπροσωπεύει, σίγουρα, μια εξέλιξη προς την συνειδητότητα, το φως και την εξατομίκευση, αλλά, σε αντίθεση με την αντίστοιχη εξέλιξη στο αρσενικό, η Ψυχή διατηρεί τον ομφάλιο λώρο που την συνδέει με το ασυνείδητο θεμέλιο. (Σημ.: Είναι χαρακτηριστικό ότι οι «κουτοί» και τα παιδιά έχουν μια παρόμοια ανάπτυξη στα παραμύθια και τους μύθους. Και αυτοί επίσης βοηθιούνται συχνά από ζώα). Η ουδετερότητα της Δήμητρας και της Ήρας μπορούν επίσης να κατανοηθούν μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο. Η διαμάχη ανάμεσα στην Ψυχή και την Αφροδίτη εξελίσσεται, μέσα στην σφαίρα του θηλυκού. Δεν είναι μια διαμάχη ανάμεσα σε ένα άτομο, είτε άνδρας είναι είτε γυναίκα, και το θηλυκο-μητρικό στοιχείο που αυτό το άτομο θέλει να εγκαταλείψει, ή στο οποίο θέλει άμεσα να εναντιωθή. Έχουμε τονίσει ότι η συμπεριφορά της Ψυχής είναι «θηλυκή», και η διήγηση έχει αναρίθμητους υπαινιγμούς γι αυτό το γεγονός. Η απλοϊκότητά της καθώς και ο χαρακτήρας της σκηνής στην οποία φέρνει τον Έρωτα στην θέλησή της, τα «παθιασμένα μουρμουρίσματα», καθώς και η τάση της να απελπίζεται είναι πέρα για πέρα θηλυκά. Ακόμη περισσότερο τέτοια είναι η ιδιότητα της αγάπης και της θέλησής της, που, αν και δεν είναι αμετακίνητες, όπως στους άνδρες, είναι παρ’ όλη την ευκαμψία τους εκπληκτικά σταθερές και ισχυρές.

Ας μην ξεχνάμε ποιος είναι ο πρώτος που συνάντησε η Ψυχή αφού ο Έρωτας την εγκατέλειψε, και αφού ο ποταμός εμπόδισε την προσπάθειά της να αυτοκτονήση, δείχνοντάς της έτσι ότι η επιστροφή προς τα πίσω είναι αδύνατη. Όπως γίνεται τόσο συχνά σ’ αυτήν την ιστορία, αυτό που θα φαινόταν να είναι κάτι τυχαίο, ένας χρωματισμός σε έναν ειδυλλιακό ζωγραφικό πίνακα, αποδεικνύεται να είναι γεμάτο με βαθύ μυθολογικό νόημα. « Έτυχε εκείνη την στιγμή ο Πάνας, ο θεός των αγρών, να κάθεται στην όχθη του ποταμού με την Ηχώ, την θεά των βουνών, στην αγκαλιά του διδάσκοντάς την». Με την «μαντική του ικανότητα», όπως «την λένε οι άνθρωποι που είναι σοφοί», αναγνωρίζει την κατάσταση της Ψυχής αμέσως, και αυτό είναι που της δίνει το μάθημα με το οποίο θα συνεχίση να ζη, και το οποίο επηρεάζει βαθειά την όλη δράση στην συνέχεια. «Κάλει τον Έρωτα, τον πιο ισχυρό από τους θεούς, με θερμή προσευχή, και κέρδισέ τον με τρυφερή υποταγή, γιατί είναι ένας ερωτιάρης νέος με απαλή καρδιά.

Ο Πάνας είναι ο θεός της φυσικής ύπαρξης, που έχει διδαχθεί πολλά «από την μακριά γεροντική ηλικία και την ώριμη πείρα», ένας «αγρότης βοσκός», κοντά στη γη και τα ζώα, ένας εραστής της ζωής και των ζωντανών πλασμάτων – γι’ αυτό και έχει το κέρδος της «μακριάς γεροντικής ηλικίας». Η συμβουλή του στην Ψυχή είναι αυτή: Ο Έρωτας είναι ο μεγαλύτερος από τους θεούς· και όσο για σένα, Ψυχή, να είσαι θηλυκή και να κερδίσης της αγάπη του. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πάνας έχει την Ηχώ στην αγκαλιά του, την άπιαστη αγαπημένη, που μεταμορφώνεται σε μουσική γι’ αυτόν, και με την οποία κάνει έναν αιώνιο ερωτικό διάλογο. Είναι σοφός, ερωτικός, φυσικός, ο αληθινός οδηγός της Ψυχής. Η μορφή του παραμένει εντελώς στο βάθος, και όμως αυτός ο «γέρο-σοφός» καθορίζει την ανάπτυξη της ψυχής.

Φαινομενικά οι άθλοι που επιβάλλει η Αφροδίτη στην Ψυχή είναι μόνο θανάσιμοι κίνδυνοι, που επινοούνται από την εχθρική, ύπουλη θεά με σκοπό να την καταστρέψουν. Αλλά η συμβουλή του Πάνα στην Ψυχή να κερδίση την αγάπη του Έρωτα, δίνει νόημα σε αυτό που φαινόταν να είναι χωρίς σημασία. Μέσω ακριβώς αυτών των λόγων του γέρο-σοφού οι άθλοι της Αφροδίτης γίνονται πράξεις της Ψυχής. Επειδή ο Πάνας άνοιξε τα μάτια της ψυχής στο νόημα που κρύβεται στους φαινομενικά αυθαίρετους άθλους της Αφροδίτης, τα πράγματα παίρνουν μια κατεύθυνση, δηλαδή κατεύθυνση προς τον Έρωτα, και έτσι η πορεία της Ψυχής από άθλο σε άθλο γίνεται ένας δ ρ ό μ ο ς.

Ο δεύτερος, ακόμη πιο παράξενος άθλος που απαιτεί η Αφροδίτη από την Ψυχή είναι να μαζέψη μια τούφα από το μαλλί των «λαμπερών χρυσών προβάτων». Εδώ είναι οι καλαμιές που ψιθυρίζουν και λένε στην Ψυχή πώς θα τα καταφέρη. Τί είναι αυτός ο άθλος που ζητάει η Αφροδίτη; Πώς κατορθώνει η Ψυχή να τον εκτελέση; Τι σημαίνουν αυτά; Και ποιος είναι ο ρόλος της «καλής και ευγενικής καλαμιάς»;

Τα πρόβατα, ή μάλλον κριάρια, που η Ψυχή πρέπει να μαζέψη το μαλλί τους, περιγράφονται από την καλαμιά σαν καταστρεπτικές μαγικές δυνάμεις. Τα λόγια της καλαμιάς κάνουν την σχέση τους με τον ήλιο πολύ σαφή, ακόμη και αν δεν ξέραμε την ηλιακή σημασία του κριού από την Αίγυπτο, από τον μύθο με το Χρυσόμαλλο δέρας, και από διάφορα άλλα παραδείγματα (Βλ. Kerényi : «Η κόρη του ήλιου» σ.30 κ.ε.).

Η Ψυχή προειδοποιείται να μην πάη κοντά σε αυτά τα «τρομερά» πρόβατα μέχρι να χαμηλώση ο ήλιος. «Γιατί δανείζονται φλογερή ζέστη από τον καυτό ήλιο, και η άγρια φρενίτιδα τα τρελλαίνει, έτσι που με μυτερά κέρατα και κούτελα σκληρά σαν πέτρα, και κάποτε και με φαρμακερές δαγκωματιές, ορμούν για να καταστρέψουν τους ανθρώπους». Τα κριάρια του ήλιου, σύμβολα της καταστρεπτικής δύναμης του αρσενικού αντιστοιχούν στην αρνητική αρσενική αρχή του θανάτου, όπως βιώνονται από την μητριαρχία. Κυνικά σίγουρη ότι αυτό θα είναι η καταδίκη της, η Αφροδίτη στέλνει την θηλυκή ψυχή, να αφοπλίση και να κλέψη αυτήν την καταστρεπτική αρσενική αρχή, τον καταβροχθιστή ήλιο, που οι ακτίνες-μαλλιά του είναι οι τούφες του ηλιακού κριαριού. Γιατί αυτό, όπως συμβαίνει τόσο συχνά στους μύθους, είναι το νόημα πίσω από την εντολή να κλαπή μια τρίχα, μια μπούκλα από μαλλιά κλπ. Και αυτός ο συμβολικός «ευνουχισμός» πρέπει να γίνη για να πιστοποιήση μια λήψη-κατοχή, μια κυριαρχία, μια «αποδυνάμωση» (Βλ. το βιβλίο μου: «Καταγωγή και ιστορία του ανθρώπινου συνειδητού», σ. 59). Αυτό είναι το νόημα της κουράς από την Δαλιδά του Σαμψών, του ηλιακού ήρωα, και του αρχέγονου Αμαζόνειου εγκλήματος των Δαναΐδων.

Η Ψυχή φαίνεται καταδικασμένη στην καταστροφή από την ισχυρότερη αρσενική αρχή· φαίνεται σαν να πρέπη να λυώση στην καταστρεπτική μεσημεριανή φωτιά αυτής της αρσενική ηλιακής δύναμης, επειδή οι άγριοι χρυσοί κριοί του ήλιου συμβολίζουν μιαν αρχετυπική, μεγαλύτερη αρσενική-πνευματική δύναμη, που το θηλυκό δεν μπορεί να αντιμετωπίση. Η αρχετυπική δύναμη αυτής της θανάσιμης πνευματικής αρχής είναι αυτή του πατρικού ουροβόρου ( Βλ. το βιβλίο μου: «Τα ψυχολογικά στάδια της γυναικείας ανάπτυξης») στην αρνητική του μορφή, στην επαφή με την οποία το θηλυκό πρέπει να καή όπως η Σεμέλη μπροστά στον Δία, ή να τρελλαθή όπως οι κόρες του Μίνωα (βλ. Αιλιανού: Varia historica, III, 42), που μάταια αντιστάθηκαν στον Διόνυσο. Μόνο ένα ολοκληρωτικά θρησκευτικό άνοιγμα προς την πνευματική αρχή, που στρέφει την δημιουργική της πλευρά προς το θηλυκό, μπορεί να δώση στο θηλυκό την ικανότητα να επιζήση. Αλλά τότε αιχμαλωτίζεται από το αρσενικό, με όλα τα καλά και τους κινδύνους που έχει μια τέτοια αιχμαλωσία.

Οι κριοί, πάντως, αντιπροσωπεύουν την αρνητική πλευρά αυτής της αρχής, που η θανάσιμη επιθετικότητά της είναι σύμβολο της μοιραίας εισβολής των ασυνειδήτων δυνάμεων στην ψυχή. Στο προσωπικό επίπεδο, αυτό φαίνεται από την αρχή στην τάση της Ψυχής να αυτοκτονήση. Η Ψυχή αισθάνεται άνιση την πάλη με τον αρχετυπικό κόσμο – την φύση των θεών. Πάλι και πάλι αυτή η πάλη αποδεικνύεται πολύ μεγάλη γι’ αυτήν. Μόνο με την πρόοδο της ολοκλήρωσής της, με την συνεχιζόμενη ανάπτυξη του εαυτού της, η ανθρώπινη ψυχή μπορεί ν’ αντισταθή σ’ αυτήν την εισβολή. Για μια φορά ακόμη η Ψυχή φαίνεται καταδικασμένη σε αποτυχία.

Αλλά βοηθιέται από την καλαμιά, το μαλλί της γης, που συνδέεται με το νερό και τα βάθη, το αντίθετο στοιχείο στην φωτιά των κριαριών – και από το νερό ακριβώς το καλάμι παίρνει την ελαστική ευλυγισία του. Το καλάμι τής ψιθυρίζει με φωνή σαν του Πάνα, με φυτική σοφία, την σοφία της αύξησης: περίμενε, κάνε υπομονή. Τα πράγματα αλλάζουν. Ο χρόνος είναι ο σύμβουλος. Δεν είναι πάντα καταμεσήμερο, και το αρσενικό δεν είναι πάντα θανατηφόρο. Δεν πρέπει κανείς να επιτεθή με δύναμη. Θα έρθη η στιγμή που ο ήλιος δεν είναι πια στο ζενίθ αλλά στον δρόμο προς την δύση, η στιγμή που η ζέστη πια δεν είναι άγρια και καταστρεπτική. Έρχεται το απόγευμα, και το βράδυ, όταν ο ήλιος γυρίζει στο σπίτι του, όταν η αρσενική αρχή πλησιάζει την θηλυκή, και ο Ήλιος «ταξιδεύει στα βάθη της ιερής σκοτεινής νύχτας, στην μητέρα και στην γυναίκα του και στα πολλά παιδιά του» (Στησίχορος. Αναφέρεται από τον Kerényi στο «Η κόρη του ήλιου» σελ. 28).

Τότε, καθώς ο ήλιος δύει, έρχεται στην επιφάνεια η κατάσταση του έρωτα στην οποία είναι φυσικό και ασφαλές να πάρη η Ψυχή το χρυσό μαλλί από τα ηλιακά κριάρια. Και από ολική και από ψυχική άποψη, αυτές οι τρίχες-ακτίνες είναι οι καρποφόρες δυνάμεις του αρσενικού, και το θηλυκό, σαν θετική Μεγάλη Μητέρα, είναι η μεγάλη Υφάντρια που πλέκει τις κλωστές από τους σπόρους του ήλιου στον ιστό της φύσης. (ο.π., σελ. 81). Ένα παράλληλο είναι η αρνητική πράξη της Δαλιδάς, που κόβει τα μαλλιά του Σαμψών καθώς κοιμάται, κουρασμένος από τους άθλους της αγάπης. Και αυτή επίσης είναι μια νυχτερινή θηλυκή μορφή, που η προσωποποίησή της, όπως και του Σαμψών, κρύβει ένα μυθικό πρόσωπο (Σημ.: Είναι αρνητικά θηλυκή, η καταστρεπτική anima, αλλά είναι επίσης η θανάσιμη Μεγάλη Μητέρα της Χαναάν σε πάλη με την αρχή του Γιαχβέ και με την συνειδητότητα).

Έτσι η καταστροφή του θηλυκού, όπως σχεδιάζεται από την Αφροδίτη, αποτρέπεται με την βοήθεια της καλαμιάς· το θηλυκό χρειάζεται απλώς να συμβουλευθή το ένστικτό του για να μπη σε μια καρποφόρα σχέση, δηλαδή σε μια σχέση αγάπης, με το αρσενικό, μόλις πέσει η νύχτα. Και έτσι η κατάσταση, στην οποία το αρσενικό και το θηλυκό αντιμετωπίζουν το ένα το άλλο με θανάσιμη εχθρότητα, ξεπερνιέται.

Η σοφία της καλαμιάς με τις μαντικές ικανότητες αποδεικνύεται ανώτερη από την βαθειά γνώση της καυτερής και φονικής αρσενικής πνευματικής αρχής. Αυτή η θηλυκή σοφία ανήκει στην «μητριαρχική συνειδητότητα» (βλ. το βιβλίο μου: «Σχετικά με την σελήνη και την μητριαρχική συνείδηση»), που με τον υπομονετικό, φυτικό, νυχτερινό τρόπο της παίρνει «αυτό που χρειάζεται» από την φονική δύναμη του αρσενικού ηλιακού πνεύματος. Δεν εκτίθεται στον θανάσιμο κίνδυνο της δύναμης του κριαριού· γιατί, αν το θηλυκό πάλευε για να πάρη αυτό που ήθελε αντιμετωπίζοντας άμεσα το κριάρι, θα ήταν καταδικασμένο στην καταστροφή. Αλλά την νύχτα, όταν το αρσενικό ηλιακό πνέυμα επιστρέφει στα θηλυκά βάθη, το θηλυκό – σαν να περνάει τυχαία – βρίσκει την χρυσή κλωστή, τον καρποφόρο σπόρο του φωτός.

Και εδώ η λύση στο πρόβλημα βρίσκεται όχι στην πάλη, αλλά στην δημιουργία μιας καρποφόρας επαφής ανάμεσα στο αρσενικό και στο θηλυκό. Η Ψυχή είναι ακριβώς το αντίστροφο της Δαλιδάς. Δεν κλέβει από έναν αφοπλισμένο και ανίσχυρο άνδρα την δύναμή του για να τον σκοτώση με τον τρόπο της Τρομερής Μητέρας και της συγγενικής μορφής της αρνητικής anima . Ούτε σαν την Μήδεια κλέβει το χρυσόμαλλο δέρας με απάτη και βία· βρίσκει το στοιχείο του αρσενικού που της είναι απαραίτητο σε μιαν ειρηνική κατάσταση, χωρίς να βλάπτη το αρσενικό με οποιονδήποτε τρόπο.

Σύμφωνα με την ερμηνεία μας, οι δύο πρώτοι άθλοι παρουσιάζουν επομένως ένα «ερωτικό πρόβλημα». Και είναι περίεργο που η Αφροδίτη, που είχε παρουσιάσει αυτούς τους άθλους όχι σαν ένα «ερωτικό πρόβλημα», αλλά σαν ένα ξεχώρισμα τον σπόρων και την αναζήτηση μιας τούφας του χρυσού μαλλιού, αποδίδει την λύση στην βοήθεια του Έρωτα: «Ξέρω πολύ καλά ποιος είναι ο μυστικός εργάτης αυτής της πράξης». Και όμως, θα έπρεπε να γνώριζε καλά πως ο Έρωτας ήταν άρρωστος και φυλακισμένος στο παλάτι της. Στο βάθος φαίνεται να υπάρχη μια κρυφή ανταπόκριση ανάμεσα στην Αφροδίτη και την Ψυχή, μέσω της οποίας η Αφροδίτη καταλαβαίνει τον «ερωτικό» χαρακτήρα όχι μόνο των προβλημάτων της, αλλά επίσης και των λύσεων της Ψυχής.

(συνεχίζεται)

Aμέθυστος

>ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ Στον Μύθο της Ψυχής και του Έρωτα (4)

>

Συνέχεια από : ΣΑΒΒΑΤΟ, 5 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2011

E R I C H N E U M A Ν N
Η ΨΥΧΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΘΗΛΥΚΟΥ

Η Ψυχή τρυπιέται με ένα από τα βέλη του Έρωτα και ματώνει. «Έτσι εντελώς άθελά της, αλλά με δική της ενέργεια, η Ψυχή ερωτεύθηκε τον Έρωτα». Η αρχή της αγάπης της ήταν ένας γάμος θανάτου σαν θάνατος, βιασμός και αρπαγή· αυτό που βιώνει τώρα η ψυχή μπορεί να λεχθή ότι είναι μια δεύτερη «απάνθηση», η αληθινή, ενεργητική, εκούσια απάνθηση, που την ολοκληρώνει μέσα της. Δεν είναι πια ένα θύμα, αλλά μια γυναίκα που αγαπά ενεργητικά. Είναι ερωτευμένη, μαγεμένη από τον Έρωτα που την έχει καταλάβει σαν μια δύναμη από το εσωτερικό, όχι πια σαν ένας άνδρας από τα έξω. Γιατί σαν ένας εξωτερικός άνδρας κοιμάται, και δεν ξέρει τίποτε από αυτά που κάνει η Ψυχή και από αυτά που συμβαίνουν μέσα της. Και εδώ η διήγηση αρχίζει να δείχνει μια ψυχολογική οξυδέρκεια χωρίς προηγούμενο.

Η πράξη αγάπης της Ψυχής, με την οποία παραδίνεται εθελοντικά στην αγάπη, στον Έρωτα, είναι αμέσως μια θυσία και ένα χάσιμο. Δεν αποκηρύσσει το μητριαρχικό επίπεδο της θηλυκότητάς της· ο παράδοξος πυρήνας της κατάστασης είναι ότι μέσα και μέσω της πράξης της αγάπης της εξυψώνει το μητριαρχικό επίπεδο στην αυθεντική του ύπαρξη, και το ανεβάζει στο Αμαζόνειο στάδιο.

Η Ψυχή που γνωρίζει, που βλέπει τον Έρωτα στη λάμψη του φωτός και έχει σπάσει το ταμπού της αορατότητάς του, δεν είναι πια απλοϊκή και παιδιάστικη στην στάση της προς το αρσενικό· δεν αιχμαλωτίζει πια απλά ούτε αιχμαλωτίζεται, αλλά έχει τόσο ολοκληρωτικά αλλάξει στην νέα γυναικεία της φύση, ώστε χάνει, και πραγματικά πρέπει να χάση τον εραστή της· σε αυτήν την κατάσταση αγάπης, στην οποία η γυναίκα αποκτά συνείδηση μέσω της συνάντησης, η γνώση και ο πόνος και η θυσία είναι ταυτόσημα. Με την αγάπη της Ψυχής που ξεπήδησε μόλις «είδε τον Έρωτα», έρχεται στο φως μέσα της ένας Έρωτας που δεν ταυτίζεται με τον κοιμισμένο Έρωτα έξω από αυτήν. Αυτός ο εσωτερικός Έρωτας που είναι η εικόνα της αγάπης της, είναι στην πραγματικότητα μια υψηλότερη και αόρατη μορφή του Έρωτα που βρίσκεται ξαπλωμένος μπροστά της. Είναι ο ενήλικος Έρωτας που αντιστοιχεί στην συνειδητή ψυχή, την Ψυχή που δεν είναι πια παιδί. Αυτός ο μεγαλύτερος, αόρατος Έρωτας μέσα στην Ψυχή πρέπει αναγκαστικά να έρθη σε σύγκρουση με την μικρή, ορατή του ενσάρκωση που αποκαλύπτεται από το φως του λυχναριού της και καίγεται από την σταγόνα του λαδιού. Ο Έρωτας που ήταν κρυμμένος στο σκοτάδι μπορούσε πάντα να είναι μια ενσάρκωση κάθε εικόνας του Έρωτα που ζούσε μέσα στην Ψυχή, αλλά ο Έρωτας που έχει γίνει ορατός είναι η πραγματικότητα της θεϊκής μορφής του αγοριού που είναι ο γυιός της Αφροδίτης. (Σημ. Αλλά για την Ψυχή είναι ουσιαστικό να ενοποιήση την δυαδική δομή του Έρωτα, η οποία φαίνεται επίσης στις αντιτιθέμενες μορφές του Έρωτα και του Αντέρωτα, και να μεταμορφώση τον κατώτερο στον ανώτερο Έρωτα. Εδώ είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι ο διπλός Έρως της Αφροδίτης και ο Έρως της Ψυχής, «τ η ς Α φ ρ ο δ ί τ η ς κ α ι τ η ς Ψ υ χ ή ς Έ ρ ω τ α», (ΣτΜ. ελληνικά στο κείμενο), ήδη αναφέρεται στον αιγυπτιακό μαγικό πάπυρο. (Βλέπε: Reitzenstein: Ο μύθος του Έρωτα και της Ψυχής στον Απουλήιο, σ. 80).

Και δεν πρέπει να ξεχνάμε, πως ο ίδιος ο Έρωτας δεν ήθελε μια τέτοια ψυχή! Την απειλούσε, την ικέτευε θερμά να παραμείνη στο παραδεισιακό σκοτάδι, την προειδοποιούσε ότι θα τον έχανε για πάντα με την πράξη της. Η ασυνείδητη τάση προς την συνειδητότητα (εδώ προς την συνειδητότητα στην ερωτική σχέση) ήταν ισχυρότερη στην Ψυχή από ο,τιδήποτε άλλο, ακόμη και από την αγάπη της για τον Έρωτα ή τουλάχιστον έτσι θα έλεγε ο αρσενικός Έρωτας. Αλλά αυτό θα ήταν λανθασμένο, γιατί αν η Ψυχή του παραδεισιακού σταδίου ήταν υπόδουλη στον Έρωτα και είχε υποκύψει σ’ αυτόν στο σκοτάδι, δεν θα τον είχε αγαπήσει, Κάτι μέσα της, που μπορεί να ορισθή αρνητικά σαν μητριαρχική επιθετικότητα, ή θετικά σαν μια τάση προς την συνειδητότητα, και μια εκπλήρωση ακριβώς της θηλυκής της φύσης, την ωθούσε επιτακτικά να αναδυθή από το σκοτάδι. Ακριβώς στο φως της γνώσης της, την γνώσης του Έρωτα, αρχίζει να αγαπάη.

Η απώλεια του εραστή της αυτήν ακριβώς την στιγμή είναι ανάμεσα στις βαθύτερες αλήθειες αυτού του μύθου· αυτή είναι η τραγική στιγμή, στην οποία κάθε θηλυκή ψυχή μπαίνει στο ίδιο το πεπρωμένο της. Ο Έρωτας πληγώνεται από την πράξη της Ψυχής. Η σταγόνα το λάδι που τον καίει, τον ξυπνάει και τον διώχνει, είναι από κάθε άποψη μια πηγή πόνου. Γι’ αυτόν, τον αρσενικό θεό, η Ψυχή ήταν αρκετά επιθυμητή όταν βρισκόταν στο σκοτάδι και την κατείχε στο σκοτάδι, όταν ήταν η απλή συντροφιά στις νύχτες του, απομονωμένη από τον κόσμο. Ζώντας μόνο γι’ αυτόν, χωρίς μερίδιο στην ημερήσια ύπαρξή του, στην πραγματικότητά του και την θεϊκότητά του. Η δουλεία της γινόταν ακόμη βαθύτερη με την επιμονή του στην θεϊκή του ανωνυμία: «καταβροχθιζόταν» έτσι ακόμη περισσότερο απ’ αυτόν. Αυτό το μικρό κορίτσι, αυτή η «απλή και ευγενική ψυχή» (μια αρσενική παρεξήγηση για το αν ποτέ υπήρξε ένα τέτοιο κορίτσι !), τον πλησιάζει κοιμισμένο, με ένα μαχαίρι και ένα λυχνάρι για να τον σκοτώση. Αναπόφευκτα, η προθυμία της να τον χάση θα πρέπη να καίη και να πληγώνη τον αρσενικό Έρωτα πολύ οδυνηρά.

Η Ψυχή βγαίνει από το σκοτάδι και μπαίνει στο πεπρωμένο της σαν ερωτευμένη γυναίκα, γιατί είναι η Ψυχή, δηλαδή η ουσία της είναι ψυχική, και μια ύπαρξη σε παραδεισιακό στάδιο δεν μπορεί να την ικανοποιήση. (Σημ. Αυτή είναι μια επανάληψη σε διαφορετικό επίπεδο της μητριαρχικής πράξης της Αμαζόνας, που θυσιάζει την γυναικεία της φύση, τα στήθη της, όχι μόνο για να μπορέση να πολεμήση σαν άνδρας στην μάχη της με το αρσενικό για ανεξαρτησία, αλλά επίσης για να ενισχύση την Μεγάλη Θεά της μητριαρχίας. Η Εφέσια Άρτεμη φοράει έναν μανδύα από μαστούς, που είναι τα σύμβολα των μαστών που θυσιάστηκαν σε αυτήν από τις Αμαζόνες, αν όχι αυτοί οι ίδιοι οι μαστοί. Βλέπε: Picard: «Η Έφεσος της Ανατολής» …1938.) Μόνο τότε που η ψυχή βιώνει τον Έρωτα σαν κάτι περισσότερο απ’ αυτόν που παγιδεύει στο σκοτάδι, μόνο τότε που τον βλέπει (α υ τ ό ς στο κάτω-κάτω πάντα την έβλεπε), τον συναντάει πραγματικά. Και αυτήν ακριβώς την στιγμή του χαμού και της αποξένωσης, τον αγαπάει, και συνειδητά αναγνωρίζει τον Έρωτα.

Με αυτό εκτελεί την μητριαρχική θυσία του εραστή σε ένα ανώτερο επίπεδο, και με την πλήρη δικαίωση του ανθρώπινου αιτήματός της για συνειδητότητα. Ελευθερώνοντας τον εαυτό της απ’ αυτόν με το μαχαίρι και το φως, που το κρατάει στην θέση του δαυλού της Εκάτης και των άλλων μητριαρχικών θεοτήτων, και ξεπερνώντας τον έτσι καθώς και την δουλεία της σ’ αυτόν, στερεί τον Έρωτα από την θεϊκή του δύναμη επάνω της. Η Ψυχή και ο Έρωτας βρίσκονται τώρα ο ένας απέναντι στον άλλον σαν ίσοι. Αλλά η αντιμετώπιση υπονοεί χωρισμό. Η ουροβορική αρχέγονη ενότητα (Σημ. Ουροβόρος είναι το κυκλικό φίδι που δαγκώνει την ουρά του, σύμβολο του ενός και των πάντων) του εναγκαλισμού στο σκοτάδι έχει υπερβαθή, και με την ηρωϊκή πράξη της Ψυχής, ο πόνος, η ενοχή και η μοναξιά έχουν έρθει στον κόσμο. Γιατί η πράξη της Ψυχής είναι ανάλογη με την πράξη του ήρωα που διαχώρισε τους κοσμικούς γονείς για να φέρη το φως της συνειδητότητας· σε αυτήν την περίπτωση, η Ψυχή και ο Έρωτας, κατά την διάρκεια της παραμονής τους στον σκοτεινό παράδεισο, είναι οι αρχικοί γονείς.

Αλλά η πράξη της Ψυχής μόνο επιφανειακά είναι μια «αρσενική» πράξη που μοιάζει με αυτήν του ήρωα. Γιατί υπάρχει ένας βασικά και θεμελιακά διαφορετικός παράγοντας: αν και η πράξη της ψυχής αντιστοιχεί στην αναγκαία ανάπτυξη συνειδητότητας, δεν είναι μια φονική πράξη, αντίθετα είναι ακριβώς η πράξη που κάνει να γεννηθή ο έρωτας της Ψυχής. Και ενώ το αρσενικό μετά την πράξη του της ηρωϊκής σφαγής ξεκινάει να κατακτήση τον κόσμο, ενώ ο ι ε ρ ό ς γ ά μ ο ς του με την μορφή της anima που έχει κερδίσει συνιστά μόνο ένα μέρος της νίκης του (Σημ. Βλέπε στο έργο μου: Καταγωγή και ιστορία του ανθρώπινου συνειδητού, σελ. 195 κ. ε.), η επακόλουθη ανάπτυξη της Ψυχής δεν είναι τίποτε άλλο από μια προσπάθεια να ξεπεράση, μέσα από τα βάσανα και την πάλη, τοΝ χωρισμό που έφερε η πράξη της. Σε ένα καινούργιο επίπεδο, δηλαδή με αγάπη και πλήρη συνειδητότητα, προσπαθεί να ξαναενωθή με αυτόν που χωρίσθηκε από αυτήν, και να ξανακάνη ολόκληρο μέσα από μια νέα ένωση αυτό που η ανάγκη την είχε υποχρεώσει να θυσιάση. Ετσι, η πράξη της Ψυχής είναι η αρχή μιας ανάπτυξης που αγκαλιάζει όχι μόνο την Ψυχή, αλλά επηρεάζει επίσης και τον Έρωτα.

Ο Έρωτας, όπως αφηγείται ο ίδιος, πληγώθηκε από την αρχή με το βέλος του, δηλαδή αγάπησε την Ψυχή από το ξεκίνημα της ιστορίας, ενώ η Ψυχή που πληγώνεται εκτελώντας την πράξη της, ερωτεύεται τον Έρωτα μόλις αυτήν την στιγμή. Αλλά αυτό που ο Έρωτας ονομάζει «αγάπη του» και ο τρόπος με τον οποίο θέλει να αγαπά συγκρούονται με την Ψυχή και την πράξη της. Με την θαρραλέα της προθυμία να ξεκινήσει για την ανεξάρτητη ανάπτυξή της, να τον θυσιάση για να τον γνωρίση, η Ψυχή οδηγεί τον Έρωτα και τον εαυτό της έξω από τον παράδεισο της ουροβορικής ασυνειδητότητας. Μέσω της πράξης της Ψυχής ο Έρωτας για πρώτη φορά υποφέρει τις συνέπειες του βέλους της αγάπης που (εκείνη) έστρεψε εναντίον του.(Σημ. Δεν χρειάζεται να μας απασχολήση το ότι αυτό είναι μια λογική μορφή εξέλιξης για την μυθική μορφή του Έρωτα, που ήταν αρχικά κάτι λιγότερο και κάτι περισσότερο από έναν πραγματικό θεό).

Εδώ θα έπρεπε να λεχθή κάτι για τον συμβολισμό του ζεματιστού λαδιού που καίει τον Έρωτα. «Αχ, θρασύ, παράτολμο λυχνάρι», λέει η ιστορία μας, «εσύ έκαψες τον κύριο της φωτιάς!» Ο φορέας του πόνου δεν είναι ένα αιχμηρό όπλο, σαν το βέλος, αλλά η ουσία που τρέφει το λυχνάρι, που είναι η αρχή του φωτός και της γνώσης. Το λάδι σαν ουσία του φυτικού κόσμου, μια ουσία της γης, που γι’ αυτό χρησιμοποιείται για να χρίση τον κύριο της γης, τον βασιλιά, είναι ένα πλατειά διαδεδομένο σύμβολο. Σε αυτήν την περίπτωση έχει την σημασία της βάσης του φωτός, και για να δώση φως πρέπει να ανάψη και να καή. Με όμοιο τρόπο στην ψυχική ζωή, η ζέστη, η φωτιά του πάθους, η φλόγα και η θέρμη του συναισθήματος είναι που δίνουν την βάση του φωτισμού, δηλαδή μιας φωτισμένη συνειδητότητας, που προέρχεται από την καύση της θεμελιακής ουσίας και την εξυψώνει.

Μέσω της πράξης της η Ψυχή αποκτά συνείδηση του Έρωτα και της αγάπης της, αλλά ο Έρωτας απλώς πληγώνεται και δεν φωτίζεται καθόλου από την πράξη αγάπης και χωρισμού της Ψυχής. Σε αυτόν μόνο ένα μέρος της αναγκαίας διαδικασίας εκπληρώνεται, η βασική ουσία ανάβει, και αυτός καίγεται απ’ αυτήν. Νοιώθει έντονο πόνο, και μέσω της πράξης της Ψυχής μεταφέρεται από την μέθη της μακάριας ένωσης στην οδύνη της δοκιμασίας. Αλλά η μεταμόρφωση είναι αθέλητη, και την βιώνει παθητικά.

Όταν οι θεοί αγαπούν θνητούς δοκιμάζουν μόνο πόθο και ευχαρίστηση. Ο πόνος είχε πάντα αφεθεί για το θνητό μέρος, τον άνθρωπο, που συνήθως καταστρεφόταν από την συνάντηση, ενώ ο θεϊκός σύντροφος προχωρούσε χαμογελαστός σε νέες περιπέτειες. Εξίσου καταστροφικές για τον ανθρώπινο γένος. Αλλά εδώ συμβαίνει κάτι διαφορετικό: η Ψυχή, με την ατομικότητά της σαν σύμβολο θνητής γυναικείας ψυχής, παίρνει ένα ενεργό μέρος .

Ο Έρωτας, όπως είδαμε στην αρχή, ήταν ένα αγόρι, ένας νεαρός, ο γιος-εραστής της μεγάλης του μητέρας. Παρέβη την διαταγή της Αφροδίτης και αγάπησε την Ψυχή αντί να την κάνη δυστυχισμένη – αλλά παρέβη στ’ αλήθεια την εντολή της, δεν την έκανε δυστυχισμένη τελικά, δεν την ανάγκασε να παντρευτή ένα τέρας, «τον πιο αχρείο από τους ανθρώπους»; Πάντως δεν έχει απελευθερωθεί από την Μητέρα-θεά, αλλά απλώς την έχει εξαπατήσει πίσω από την πλάτη της..Γιατί το σχέδιό του ήταν όλα να γίνουν στο σκοτάδι με μυστικότητα, κρυφά από τα μάτια της θεάς. Η «περιπέτειά» του με την Ψυχή σχεδιάστηκε σαν μια από τις πολλές «παρεκκλίσεις» των αρχαίων θεών, μακριά από το φως της κοινής γνώμης, που αντιπροσωπεύεται χαρακτηριστικά από τις γυναικείες θεότητες.

Αυτή η κατάσταση, με όλα τα πλεονεκτήματά της για τον Έρωτα, διαταράσσεται από την Ψυχή. Η Ψυχή διαλύει την p a r t i c i p a t i o n m y s t i q u e (μυστική συμμετοχή) με τον σύντροφό της, και ρίχνει τον εαυτό της και αυτόν στο πεπρωμένο του χωρισμού, που σημαίνει τη συνειδητοποίηση. Η αγάπη σαν μια έκφραση θηλυκής ολότητας δεν είναι δυνατή στο σκοτάδι, σαν μια απλά ασυνείδητη διαδικασία· μια πραγματική συνάντηση με τον άλλον απαιτεί συνειδητότητα, και γι’ αυτό και την πλευρά του πόνου και του χωρισμού.

Η πράξη της Ψυχής οδηγεί, λοιπόν, σε όλον τον πόνο της εξατομίκευσης, στην οποία μια προσωπικότητα βιώνει τον εαυτό της σε σχέση με έναν σύντροφο σαν κάτι άλλο, δηλαδή όχι μόνο σαν σύνδεση με τον σύντροφο.. Η Ψυχή πληγώνει τον εαυτό της και τον Έρωτα, και μέσω των συγγενικών πληγών τους ο αρχικός, ασυνείδητος δεσμός τους διαλύεται. Αλλά αυτό ακριβώς το διπλό πλήγωμα γεννάει για πρώτη φορά τον έρωτα, ο οποίος αγωνίζεται να ξαναενώση αυτά που χωρίσθηκαν. Αυτό το πλήγωμα δημιουργεί την δυνατότητα μιας συνάντησης, που είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για την αγάπη μεταξύ δύο ατόμων. Στο «Συμπόσιο» του Πλάτωνα, η διαίρεση του Ενός και η επιθυμία για επανένωση αυτών που έχουν διαχωρισθή παριστάνεται σαν η μυστική αρχή του έρωτα· εδώ επαναλαμβάνεται η ίδια ιδέα στο επίπεδο του ατόμου.

Ο Bachofen γράφει: «Η δύναμη που οδηγεί ξανά στην ένωση αυτά που έχουν αποκοπή μεταξύ τους είναι ο αυτογέννητος θεός, που οι Ορφικές διδασκαλίες τον ονομάζουν Μήτι, Φάνη, Ερικοπαίο, Πρωτόγονο, Ηρακλή, Θρόνο και Έρωτα, οι Λέσβιοι Ενορίδη, οι Αιγύπτιοι Όσιρι (Bachofen: « Έρευνα πάνω στην συμβολική των επιταφίων επιγραφών στην αρχαιότητα, σ. 93 κ.ε.). Εκεί το θηλυκό είναι πάντα το αυγό και ο υποδοχέας, ενώ το αρσενικό είναι αυτό που γεννιέται, και αυτό που διαχωρίζει την αρχέγονη ενότητα· στην περίπτωσή μας ισχύει όμως το ακριβώς αντίθετο. Ο Έρως, ό Έρως της Αφροδίτης κρατάει την Ψυχή αιχμάλωτη, φυλακισμένη στο σκοτεινό αυγό, και η Ψυχή με μαχαίρι και με φως, διαχωρίζει αυτήν την τέλεια αρχική ύπαρξη· με τις πράξεις και τα βάσανά της αποκαθιστά την αρχέγονη ενότητα σε ένα ουράνιο επίπεδο.

Η πράξη της Ψυχής δίνει τέλος στην μυθική περίοδο στον αρχετυπικό κόσμο, την περίοδο στην οποία η σχέση ανάμεσα στα δύο φύλα εξαρτιόταν αποκλειστικά από την δύναμη των θεών, που κρατούσαν τους ανθρώπους κάτω από την εξουσία τους. Τώρα αρχίζει η εποχή της ανθρώπινης αγάπης, στην οποία η ανθρώπινη ψυχή συνειδητά παίρνει την μοιραία απόφαση για τον εαυτό της. Και αυτό μας γυρίζει πίσω στην αρχή του μύθου μας, δηλαδή στην σύγκρουση ανάμεσα στην Ψυχή, την «νέα Αφροδίτη», και την Αφροδίτη σαν την Μεγάλη Μητέρα.

Η αντιζηλία ξεκίνησε όταν οι άνθρωποι, βλέποντας την ομορφιά της Ψυχής, παραμέλησαν την λατρεία και τους ναούς της Αφροδίτης, Αυτή η απλή ενατένιση της ομορφιάς είναι καθ’ εαυτή αντίθετη με την αρχή που αντιπροσωπεύεται από την Αφροδίτη. Και η Αφροδίτη, επίσης, είναι όμορφη και αντιπροσωπεύει την ομορφιά, αλλά η ομορφιά της είναι μόνο ένα μέσο για κάποιον σκοπό. Ο σκοπός φαίνεται να είναι η επιθυμία και η σεξουαλική απόλαυση, στην πραγματικότητα είναι η γονιμότητα. Η Αφροδίτη είναι η Μεγάλη Μητέρα, «η αρχική πηγή των πέντε στοιχείων». Όταν, όπως η βαβυλώνια Ιστάρ και η ελληνική Δήμητρα, κρύβεται θυμωμένη, ο κόσμος γίνεται στείρος. «Από τότε που η Δέσποινα Ιστάρ κατέβηκε στον Άδη, ο ταύρος δεν βατεύει πια την αγελάδα, ο αρσενικός γάιδαρος δεν σκύβει πια πάνω από τον θηλυκό, και ο άνδρας δεν σκύβει πια πάνω από την γυναίκα στον δρόμο = ο άνδρας κοιμάται στην θέση του, και η γυναίκα κοιμάται μόνη». («Το ταξίδι στον Κάτω Κόσμο της Ιστάρ», στο βιβλίο του Ungnad: «Η θρησκεία των Βαβυλωνίων και των Ασσυρίων»).

Όταν ο Kerényi λέει: «Η Αφροδίτη δεν είναι θεά της γονιμότητας περισσότερο από την Δήμητρα ή την Ήρα» (Kerényi: « Η κόρη του ήλιου», σελ. 165), εισάγει αρνητικά τον όρο «θεά της γονιμότητας» για να τον απορρίψη. Αλλά και οι τρεις, σαν «αρχική πηγή όλων των στοιχείων», είναι μορφές της Μεγάλης Μητέρας, της μητριαρχικής δημιουργού της ζωής και της γονιμότητας των ζωντανών πλασμάτων. Και είναι αυτή η όψη, και αυτή μόνη, που έδινε στη Μεγάλη Μητέρα το αρχέγονο κύρος της, την βασιλική της αξία, μέσω της οποίας έντυνε τον βασιλιά με την δύναμή του. Επομένως, αν και η Αφροδίτη σαν θεά αντιπροσωπεύει μιαν αιώνια σφαίρα της ύπαρξης, είναι μόνο μια πλευρά του αρχέτυπου της Μεγάλης Μητέρας. Η ομορφιά, η γοητεία και η δωρεά της απόλαυσης είναι όπλα σε ένα ουράνιο παιχνίδι όπως το χρώμα του λουλουδιού, το οποίο, φθάνοντας πέρα από την ομορφιά και την γοητεία του ,εξυπηρετεί τον αρχέγονο-μητριαρχικό σκοπό του είδους του.

Αλλά η συμμαχία που αντιπροσωπεύεται από την Αφροδίτη και τον Έρωτα αγκαλιάζει επίσης την ομορφιά και την γοητεία των ανθρώπινων σχέσεων, όπως φαίνεται από τα λόγια του θαλασσινού πουλιού, που λέει ότι ο κόσμος έχει αρρωστήσει επειδή ο Έρωτας έχει κατεβεί σε ένα βουνό «για να γλεντήση με μια πόρνη», και ότι η Αφροδίτη η ίδια άφησε τα θεϊκά της έργα και έχει φύγει για θαλασσινές διακοπές. «Και έτσι δεν υπάρχει απόλαυση, ούτε χαρά, ούτε ευχαρίστηση πουθενά, αλλά όλα τα πράγματα κείτονται άξεστα, αφρόντιστα και παραμελημένα· ο γάμος και η αληθινή φιλία και η αγάπη των γονιών για τα παιδιά τους έχουν εξαφανισθή από την γη· υπάρχει μια απέραντη αταξία, ένα άσπονδο μίσος και μια πρωτοφανής περιφρόνηση όλων των δεσμών της αγάπης».

Όταν η Αφροδίτη ξεσπάει αγανακτισμένη για την αγάπη του Έρωτα, η Ήρα και η Δήμητρα μιλάνε ακόμη πιο καθαρά: «ποιος ανάμεσα στους θεούς και τους ανθρώπους θα σου επιτρέψη να σπέρνης πάθη μέσα στους λαούς της γης, ενώ απαγορεύεις στον ίδιο σου τον γυιο τις χαρές της αγάπης, και τον εμποδίζεις από την απόλαυση της γυναικείας φύσης, μιαν απόλαυση που είναι ανοιχτή σε όλο τον κόσμο;» Η σπορά των «παθών» και η βασιλεία πάνω στην «γυναικεία φύση» είναι Αφροδίσια χαρακτηριστικά της Μεγάλης Μητέρας, και ο υψηλός βαθμός στον οποίο η «παλιά» Αφροδίτη ακόμη αντιπροσωπεύει αυτήν την πλευρά γίνεται φανερός από την σύγκρουσή της με την Ψυχή.

Η οργή της Αφροδίτης ξεσπάει όταν στο βασίλειο των ανθρώπων, που από τη φύση του έπρεπε να την υπηρετούν, να τιμούν τη δύναμη της και να κάνουν το θέλημά της, όταν σε αυτό το βασίλειο της «γήινης λάσπης» κάτι παράλογο συμβαίνει, όταν η «νέα Αφροδίτη» λατρεύεται με καθαρή ενατένιση. Η Ελένη ήταν ακόμη πραγματική υπηρέτρια της Αφροδίτης, γιατί ξεσήκωνε την επιθυμία και προκαλούσε τον πόλεμο, την μοιραία κίνηση του ανθρώπινου ηρωϊσμού που η Αφροδίτη αγαπούσε στον Άρη.. Γιατί η φαλλική δύναμη του Άρη συνδέεται με την λαγνεία του αίματος, που πάντα έχει στενή σχέση με την σεξουαλική επιθυμία. Η Ελένη, σαν την Αφροδίτη, δεν σταματούσε ποτέ να ανανεώνη το καταστροφικό μείγμα της έκστασης, της μαγείας και της καταστροφής, που δημιουργούν την γοητεία της Μεγάλης Μητέρας, η οποία είναι επίσης μια μητέρα της μοίρας και του θανάτου. Αλλά τί είναι η Ψυχή, αυτή η «νέα Αφροδίτη», που είναι όμορφη, αλλά όχι επιθυμητή από τους ανθρώπους, αλλά που εντούτοις, αν και είναι άνθρωπος, λατρεύεται με ενατένιση σαν μια θεά και, το χειρότερο απ’ όλα, την επιθυμεί ο θεϊκός Έρωτας;

Η ψυχή μπαίνει στη σφαίρα των θεών και δημιουργεί έναν καινούργιο κόσμο. Με την πράξη της, το θηλυκό σαν μια ανθρώπινη ψυχική δύναμη έρχεται σε σύγκρουση με την Μεγάλη Μητέρα και την φοβερή της πλευρά, στην οποία η μητριαρχική ύπαρξη του θηλυκού ήταν υποδουλωμένη. Και η Ψυχή δεν στρέφεται μόνο ενάντια στην Μεγάλη Μητέρα, ενάντια στην Αφροδίτη, την παντοδύναμη κυρίαρχο της θηλυκής ύπαρξης, αλλά και ενάντια στον αρσενικό εραστή της, τον Έρωτα. Πόσο αδύναμη είναι η θέση της ανθρώπινης Ψυχής σε αυτήν την πάλη με τους θεούς και τις δυνάμεις τους! Πόσο ανέλπιδη φαίνεται η κατάστασή της, η κατάσταση της θηλυκής-ανθρώπινης αρχής της ζωής που τολμάει να έρθη σε αντιπαράθεση με ένα θεϊκό αρχέτυπο!

Με την αυτοθυσία της πράξης της παραιτείται από τα πάντα και μπαίνει στην μοναχικότητα μιας αγάπης, στην οποία, την ίδια στιγμή συνειδητά και ασυνείδητα, απαρνείται την έλξη της ομορφιάς της που οδηγεί στο σεξ και την γονιμότητα. Από την στιγμή που βλέπει τον Έρωτα στο φως, η Ψυχή βάζει την ερωτική αρχή της συνάντησης και της εξατομίκευσης δίπλα στην αρχή της γοητευτικής έλξης και της γονιμότητας του είδους.

Σε αυτό το πλαίσιο μπορούμε να κατανοήσουμε τις μυθολογικές «γενεαλογίες», σύμφωνα με τις οποίες η Αφροδίτη γεννιέται από την ένωση ανάμεσα στον γονιμοποιό ουρανό και την θάλασσα, ενώ η ψυχή, «η νέα Αφροδίτη», είναι το αποτέλεσμα της ένωσης του ουρανού και της γης. Γιατί η θάλασσα διατηρεί όλη την ανωνυμία που είναι χαρακτηριστική για το συλλογικό ασυνείδητο, ενώ η γη συμβολίζει την υψηλότερη, «γήινη» μορφή. Η Αφροδίτη αντιπροσωπεύει την ένωση των ανώνυμων δυνάμεων του Επάνω και του Κάτω· ενώνοντας το αρσενικό και το θηλυκό, λειτουργεί σαν μια παγκόσμια και ανώνυμη δύναμη. Με την Ψυχή, μια γήινη, ανθρώπινη υλοποίηση της ίδιας Αφροδίσιας αρχής έχει έρθει στο φως σε ένα ανώτερο επίπεδο. Αλλά γήινο και ανθρώπινο σημαίνει μοναδικό, σύμφωνα με την αρχή της ατομικότητας και – τελικά – της εξατομίκευσης. Πάνω από την υλική-ψυχική ερωτική αρχή της Αφροδίτης σαν θεάς της αμοιβαίας έλξης ανάμεσα στα αντίθετα, αναδύεται η αγαπητική σχέση της Ψυχής, η οποία με αυτήν την έλξη συνδέει την γνώση, την αύξηση της συνειδητότητας και την ψυχική ανάπτυξη. Με την Ψυχή, επομένως, εμφανίζεται μια καινούργια ερωτική αρχή, στην οποία η συνάντηση ανάμεσα στο αρσενικό και το θηλυκό φανερώνεται σαν η βάση της εξατομίκευσης. Από την άποψη της Αφροδίτης σαν φυσικής αρχής, η ένωση του θηλυκού με το αρσενικό δεν είναι ουσιαστικά διαφορετική στον άνθρωπο και στα ζώα, από τα φίδια και τους λύκους μέχρι τα περιστέρια. Αλλά από την στιγμή που η σχέση ανάμεσα στην Ψυχή και τον Έρωτα έχει υπερβή αυτό το στάδιο μέσω της πράξης της Ψυχής, αντιπροσωπεύει μια ψυχολογία συνάντησης· κάποιος που αγαπάει μοναδικά ολοκληρώνει την ύπαρξή του μέσω αυτής της αγάπης, που αγκαλιάζει τον πόνο και τον χωρισμό.

Για πρώτη φορά η ατομική αγάπη της Ψυχής ανυψώνεται σε μια μυθολογική επανάσταση ενάντια στην συλλογική αρχή της αισθησιακής μέθης που αντιπροσωπεύει η Αφροδίτη. Αν και φαίνεται παράδοξο, η φτωχή Ψυχή θα πρέπει ακόμα να κατακτήση την πραγματικότητα, να αναπτύξη τον εραστή της. Ο γυιος-αγαπημένος της Αφροδίτης πρέπει να γίνη ένας ανθρώπινος εραστής, οΈρωτας πρέπει να σωθή από την υπερπροσωπική σφαίρα της Μεγάλης Μητέρας, και να μεταφερθή στην προσωπική σφαίρα της Ψυχής. Απομένει να δούμε αν η Ψυχή θα φανή ισχυρότερη από την Αφροδίτη, εάν θα καταφέρη να κερδίση τον Έρωτα.

Σε αυτήν την κατάσταση η Αφροδίτη ξαναγυρίζει πίσω στην μορφή της κακής μητέρας, της μητριάς και της μάγισσας των παραμυθιών. «Ποδοπατάς τις εντολές της μητέρας σου», φωνάζει στον Έρωτα, «αντί να βασανίζεις την εχθρά μου με χυδαία πάθη!». Συμπεριφέρεται σαν μια «τρομερή μητέρα», τόσο παράλογα όσο μπορούμε να δούμε να περιγράφουν τα εγχειρίδια της ψυχολογίας. Τα λόγια της ηχούν στο μοτίβο της πληγωμένης μητέρας, που φοβάται ότι η Ψυχή θα της πάρη μακριά τον γυιο της, που μέχρι τότε κρατιόταν αιχμάλωτος σε μιαν αιμομικτική σχέση, και το λέει αυτό σε όλους τους δυνατούς τόνους. «Άθλιε μητροκτόνε!» φωνάζει στον Έρωτα στην κορώνα του λόγου της, και εδώ πρέπει να θυμηθούμε ότι, όταν για πρώτη φορά ξεκίνησε για να καταστρέψη την Ψυχή, είχε ικετέψει τον γυιο της «σε όλους τους δεσμούς της αγάπης που μας ενώνουν», και «με ανοιγμένα χείλη έδωσε στον γυιο της μακριά και θερμά φιλιά». Και φυσικά τονίζει ότι αυτός ο γυιος χρωστάει τα πάντα σ’ αυτήν και μόνο σ’ αυτήν, και ορκίζεται να αποκτήση έναν άλλον γυιο. Πόσο πολύ γήινα και οικεία φαίνονται στον ψυχολόγο τα λόγια της: « Αληθινά, είμαι πολύ ευλογημένη που θα ονομαστώ γιαγιά στο άνθος της ηλικίας μου, και που ο γυιος μιας πρόστυχης υπηρέτριας θα ονομασθή εγγονός της Αφροδίτης !».

Αλλά γιατί, θα μπορούσε κάποιος να ρωτήση δικαιολογημένα, η Αφροδίτη επανέρχεται στην μορφή της Κακής Μητέρας και όχι σε αυτήν της Μεγάλης Μητέρας; Γιατί εμφανίζονται σ’ αυτήν όλα τα περσοναλιστικά χαρακτηριστικά της οικογενειακής ζωής, και όχι τα μυθολογικά χαρακτηριστικά της Μεγάλης Μητέρας, όπως θα μπορούσαμε να περιμένουμε;

Σε όλην αυτήν την ιστορία, η αρχή της «δευτερογενούς προσωποποίησης» κυριαρχεί. Με την αυξανόμενη συνειδητότητα, τα υπερπροσωπικά και αρχετυπικά φαινόμενα αποκτούν προσωπική μορφή και παίρνουν την θέση τους στο πλαίσιο μιας ατομικής ιστορίας, μιας κατάστασης της ανθρώπινης ζωής. Η ανθρώπινη ψυχή είναι ένα ενεργητικό εγώ, που τολμάει να τα βάλη με τις υπερπροσωπικές δυνάμεις, και μάλιστα επιτυχημένα. Η συνέπεια αυτής της εξυψωμένης θέσης, της ανθρώπινης, εδώ της θηλυκής προσωπικότητας, είναι να εξασθενίση αυτό που προηγουμένως ήταν παντοδύναμο. Η ιστορία της Ψυχής τελειώνει με την θεοποίηση της ανθρώπινης Ψυχής. Με αντίστοιχο τρόπο ή θεϊκή Αφροδίτη γίνεται ανθρώπινη, και το ίδιο και ο Έρωτας, που μέσα από το πάθος προετοιμάζει τον δρόμο για την ένωση με την ανθρώπινη Ψυχή. (Σημ. βλ. το έργο μου «Καταγωγή και ιστορία του ανθρώπινου συνειδητού»)

Όταν γίνεται φανερό στην Αφροδίτη ότι το αρσενικό της γέννημα, που πάντα ήταν ο πειθήνιος σκλάβος της, έχει ξεπεράσει την λειτουργία του γιού-εραστή, οργάνου και βοηθού, και έγινε ανεξάρτητος σαν εραστής, ξεσπάει μια διαμάχη μέσα στην θηλυκή περιοχή, και μια νέα φάση αρχίζει στην ανάπτυξη του Έρωτα. Η Ψυχή, η ανθρώπινη γυναίκα, αντιπαρατίθεται στην Μεγάλη Μητέρα, που μέχρι τότε, σε συμμαχία με τον γιό της, είχαν προδιαγράψει το πεπρωμένο του ανθρώπινου έρωτα. Καθιερώνοντας μια ανεξάρτητη θηλυκή συνειδητότητα αγάπης μέσα από την ελεύθερη συνάντηση, η ψυχή απορρίπτει τον σκοτεινό, ανώνυμο έρωτα που αποτελούνταν μόνο από τη μέθη του πάθους και την γονιμότητα, τον υπερπροσωπικό έρωτα, που μέχρι τότε κυβερνούσε τα πάντα στην ζωή. Και απορρίπτοντας την Αφροδίτη, απορρίπτει επίσης έναν Έρωτα που φοβάται την εξουσία της Αφροδίτης, και στην καλύτερη περίπτωση την παρακούει στα κρυφά, ενώ δεν τολμάει να σταθή ανεξάρτητα στο πλάι της αγαπημένης του.. Απορρίπτοντας και την Αφροδίτη και τον Έρωτα, η Ψυχή, εντελώς ασυναίσθητα και ακούσια, μπαίνει σε έναν ηρωικό αγώνα του θηλυκού, που εισάγει μια νέα ανθρώπινη εποχή.

(συνεχίζεται)

Aμέθυστος